Από τη Σχέση στη Γνώση. Απανθρωποποίηση ή εξανθρωπισμός; Ύπαρξη ή κατανόηση;

Ορισμοί

Η Σχέση- σχέσεις  είναι τρόποι- «δρόμοι» που τα πράγματα- πραγματικότητες «στέκονται» ή υπάρχουν μεταξύ τους. Επίσης η ύπαρξη κοινών στοιχείων ανάμεσα σε πράγματα- πραγματικότητες. Δεσμοί αναλογικοί, δεσμοί ομοιότητας και συνάφειας χαρακτηρίζουν τη Σχέση καθώς και υλικοί, πνευματικοί, συναισθηματικοί, ερωτικοί που ευδοκιμούν και αναπτύσσονται μεταξύ προσώπων ή πραγμάτων- πραγματικοτήτων.

Θέματα Σχέσεων

-Προτεραιότητα στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό είχε η Σχέση. Αν δεν υπάρχει άριστη Σχέση δασκάλου και μαθητή δεν θα ευδοκιμήσει το δέντρο της γνώσης. Να σχετισθεί ο ένας με τον άλλο, να υπάρχει αγάπη και έννοια του ενός για τον άλλο.

-Ανθρώπινη Σχέση και δυτικός πολιτισμός. Ο δυτικός πολιτισμός θέτει τη γνώση και την κατανόηση πάνω από την ανθρώπινη Σχέση. Είναι δικαιολογημένη μια τέτοια παράβλεψη; Το ερώτημα είναι καθοριστικό: Γνώση ή Σχέση;

-Πόσο επηρέασε τον πολιτισμό της Δύσης το cogito ergo sum; Σκέπτομαι άρα υπάρχω. Ταύτιση της ύπαρξης με την κατανόηση και τη γνώση. Υπάρχω γιατί σκέπτομαι και δέχομαι ως δώρο τη νόηση και τη γνώση. Το cogito ergo sum έγινε αξίωμα, απαράβατη αρχή, στη Δύση για θέματα γνώσης, πολιτικής, τέχνης, παιδείας, κοινωνίας. Με τον τρόπο αυτό το cogito ergo sum έγινε εργαλείο απανθραποποίησης και εκμαυλισμού των ανθρώπων με παραστάτες τα Μ.Κ.Δ. τα Μ.Μ.Ε. τη διαφήμιση..Ο κατακλυσμός διαφημίσεων προετοιμάζει και μετατρέπει τους πάντες σε απερίσκεπτους καταναλωτές. Οι ανθρώπινες Σχέσεις καταργούνται, ακυρώνονται και κυριαρχούν χαρακτηριστικά που δεν ταιριάζουν στον άνθρωπο και στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Η Σχέση είναι ένα «ευγενές» ανθρώπινο άθλημα, μια περιπέτεια.. Δεν διδάσκεται. Η εμπειρία των Σχέσεων είναι ο δρόμος για τη γνώση και τη μάθηση. Η αρχαία Αγορά, οι συναθροίσεις στις Στοές και οι συζητήσεις « έμαθαν» στους αρχαίους Έλληνες την πολιτική, τη δημοκρατία, την ρητορική, το θέατρο, τις επιστήμες, την τέχνη, τον αθλητισμό, την φιλοσοφία.. Αυτές οι Σχέσεις που ανέπτυξαν στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό δεν ερμηνεύoνται ούτε εξηγούνται εύκολα με τον δυτικό τρόπο του cogito ergo sum.

Ένα «σχήμα» που προκύπτει για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό είναι: Εμπειρία Σχέσεων – Γνώση – Μάθηση. Η γνώση πρέπει να περάσει από τις αισθήσεις. Την αφή, τη γεύση, την όραση, την ακοή, την όσφρηση. Στο ερώτημα: Εμπειρία Σχέσεων ή διδασκαλία; η απάντηση των αρχαίων ελλήνων ήταν: Εμπειρία Σχέσεων.

Ιστορία της Σχέσης

-Η έννοια της σχέσης έχει μεγάλη και σύνθετη διαδρομή. Πρώτοι οι Έλληνες φιλόσοφοι έδειξαν ενδιαφέρον και ανέπτυξαν τον στοχασμό τους προς αυτήν την κατεύθυνση. Συγκεκριμένα αναρωτήθηκαν και ενδιαφέρθηκαν για τον αριθμό των τρόπων με τους οποίους θα μπορούσε να περιγραφεί ένα πράγμα, μια πραγματικότητα, μια κατάσταση, μια ιδιότητα, ένα πρόσωπο. Ποια είναι η Σχέση ανάμεσα σ` όλα αυτά;

-Ποια η διαφορά ανάμεσα στις Σχέσεις και στα ίδια τα πράγματα που τις αφορούν;

-Ποια η διαφορά ανάμεσα στις Σχέσεις των πραγμάτων και στις ιδιότητες τους;

-Τα πράγματα από μόνα τους δεν μπορούν να γίνουν γνωστά παρά μόνο μέσω των Σχέσεών τους. 

-Σχετικές αναζητήσεις απασχολούν τη σύγχρονη φιλοσοφία και περιλαμβάνουν περαιτέρω έρευνες για τους τύπους Σχέσεων και για το εάν οι Σχέσεις υπάρχουν μόνο στη σκέψη των ανθρώπων ή υπάρχουν και στον πραγματικό κόσμο ή και στα δύο. Οι τύποι των Σχέσεων είναι σημαντικοί για την κατανόηση τους, μεταξύ πολλών πραγμάτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων μεταξύ των ανθρώπων, των κοινοτήτων και του ευρύτερου κόσμου. Οι περισσότερες από αυτές είναι σύνθετες Σχέσεις που σχηματίζονται από απλούστερες, αναλυτικές Σχέσεις που κατατάσσονται σε τρεις τύπους

1.Ο Σχέσεις χώρου, οι οποίες περιλαμβάνουν τη γεωμετρία και τους αριθμούς.

2.Σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος.

3.Σχέσεις ταξινόμησης, ομοιότητας και διαφοράς που αποτελούν τη βάση της γνώσης.  Παρόμοιες ταξινομήσεις έχουν προταθεί στις επιστήμες, στα  μαθηματικά,  και στις τέχνες. 

Αρχαία ελληνική φιλοσοφία και Σχέση.

Η έννοια της Σχέσης ξεκινά με τον Αριστοτέλη (1) και την αντίληψή του για τους σχετικούς όρους. Στα Μετά τα φυσικά  αναφέρει:

Προς τι λέγεται τα μεν ως

διπλάσιον προς ήμισυ και

τριπλάσιον προς τρητιμόριον… και όλως το

ποιητικόν προς το παθητικόν.

τα δε ως το μετρητόν με το μέτρον και

επιστητόν προς επιστήμην και

αισθητόν προς αίσθησιν.

Αριστοτέλης, τα Μετά τα Φυσικά, 1020b, 25-32.

Σχέση ανάμεσα στο διπλάσιο και το μισό,

Σχέση ανάμεσα στο τριπλάσιο και το ένα τρίτο,

Σχέση ανάμεσα στο ενεργόν και το δεχόμενο την ενέργεια,

Σχέση ανάμεσα στο μετρούμενο και το μέτρο,

Σχέση ανάμεσα στο γνωρίζειν και τη γνώση,

Σχέση ανάμεσα στο αισθητό και την αίσθηση.

Για τον Αριστοτέλη η Σχέση οδηγεί στη μάθηση.

-Η γνώση δεν είναι μάθηση. Η γνώση έρχεται από τη Σχέση, την πράξη, τις εμπειρίες, τη συμμετοχή, τη μέθεξη. Δε μαθαίνεις τα είδη των βρώσιμων χόρτων από ένα βιβλίο αλλά τα μαθαίνεις στην ύπαιθρο μαζεύοντας με άλλους που γνωρίζουν. Συμπληρώνεις τη μάθηση σου σ` αυτό το θέμα από τη μάνα σου, τη γιαγιά σου, τους γείτονες, πώς να τα καθαρίζεις, πώς να τα πλένεις, πώς να τα μαγειρεύεις. Είναι καλά και τα βιβλία για τα άγρια χόρτα αλλά αν λείπουν οι προαναφερθείσες Σχέσεις- εμπειρίες δε μαθαίνεις ποτέ όσα πρέπει για τα ραδίκια, τους ζοχούς, τα σταμναγκάθια, τα πεντάνευρα, τις γαλατσίδες, τα αλιβάρβαρα, τα κρίταμα, τις αρμύρες, τις γλιστρίδες, τα βλίτα, το στίφνο, τις μαντηλίδες, τις μολόχες, τα σπαράγγια, τις αβρονιές, τις πικρόβρουβες..

«Το ζητείν απανταχού το χρήσιμον ήκιστα αρμόζει τοις μεγαλοψύχοις και ελευθερίοις», Αριστοτέλης. Οι ελεύθεροι και μεγαλόψυχοι δε ζητάνε παντού τη χρησιμότητα, το χρήσιμο, το ωφέλιμο. Η προτεραιότητα στο ωφέλιμο και στο χρήσιμο βάζει στην άκρη τις Σχέσεις των ανθρώπων.

Για τον Αριστοτέλη η σχέση ήταν ένα από τα δέκα διαφορετικά είδη κατηγοριών : ουσία, ποσότητα, ποιότητα, σχέση, πού, πότε, όντας-σε-μια-θέση, ή έχοντας ή ενεργώντας ή δεχόμενος την ενέργεια.  Αυτές επαναπροσδιορίστηκαν αργότερα ως «κατηγορικές» προτάσεις προκειμένου να διακριθούν από δύο άλλους τύπους προτάσεων, τη διαζευκτική και την υποθετική, που προτάθηκαν λίγο αργότερα από τον Χρύσιππο.

(1).Πριν τον Αριστοτέλη ο δάσκαλος του Πλάτωνας στον Θεαίτητο αναφέρει «μερικοί λένε ότι όλα τα πράγματα είναι σχετικά» [ και ο Σπεύσιππος , ανιψιός και διάδοχός του στην Ακαδημία, διατήρησε την άποψη ότι «…δεν μπορεί να γίνει γνωστό ένα πράγμα αν δεν έχουμε γνώση. για άλλα πράγματα. Για να μάθουμε τι είναι ακριβώς ένα πράγμα, πρέπει να ξέρουμε σε τι διαφέρει από άλλα πράγματα, να γνωρίζουμε τη Σχέση του με άλλα πράγματα».

-Στη Σχέση αναφέρθηκε αργότερα ο Πλωτίνος που μείωσε σε πέντε τις δέκα «κατηγορίες» του Αριστοτέλη: ουσία, Σχέση, ποσότητα, κίνηση και ποιότητα και τόνισε περισσότερο τη διαφορά ουσίας και Σχέσης.

-Ο Πορφύριος, μαθητής και βιογράφος του Πλωτίνου, πρότεινε μια μορφή δέντρων που απεικονίζουν τις Σχέσεις γνώσης.

-Για τα θέματα των Σχέσεων προβληματίστηκαν και έγραψαν οι: Μέγας Βασίλειος στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία ( Η κατανόηση της Αγίας Τριάδος έγκειται στη γνώση των τύπων των Σχέσεων που υφίστανται μεταξύ των τριών υποστάσεων της Αγίας Τριάδος: Πατέρα, Υιού, Αγίου Πνεύματος).

-Ο Θωμάς Ακινάτης, της Δυτικής Χριστιανικής εκκλησίας έγραψε ότι στον Θεό οι Σχέσεις είναι πραγματικές και ως γνώστης του Αριστοτέλη ισχυρίστηκε ότι υπήρχαν πράγματι τρεις τύποι σχέσεων που δίνουν φυσική τάξη στον κόσμο. 

-Αργότερα με την πρόοδο των επιστημών οι φιλόσοφοι και στοχαστές ασχολούνται με τον κόσμο των Σχέσεων με αναλυτικότερο τρόπο:

-Τζον Λοκ: Η γνώση είναι η αντίληψη των Σχέσεων μεταξύ των ιδεών. Οι Σχέσεις που αναφέρεται ο Λοκ είναι: Επιστημονικές ( Συνύπαρξη, διαδοχή), μαθηματικές, Σχέσεις ομοιότητας και Σχέσεις διαφοράς.

-Ντέιβιντ Χιουμ: «Για μένα υπάρχουν μόνο τρεις αρχές Σχέσεων μεταξύ των ιδεών: Ομοιότητα, γειτνίαση σε χρόνο ή τόπο και Αιτία -Αποτέλεσμα».

-Εμμάνουελ Καντ:   «Όλα όσα γνωρίζουμε δεν περιέχουν παρά απλές Σχέσεις».  Ο Καντ είχε μια πιο αναλυτική άποψη για την έννοια της Σχέσης. Οι κατηγορίες Σχέσεών του ήταν τρεις: η κοινότητα, η αιτιότητα και η εγγενής. ( Η κοινότητα απεικονίζει στοιχεία ενιαία σε χρόνο και χώρο, η αιτιότητα συγκρίνεται άμεσα με την αιτία και το αποτέλεσμα και η εγγενής συνεπάγεται τη Σχέση μιας ποιότητας με το θέμα της και παίζει ουσιαστικό ρόλο σε οποιαδήποτε εξέταση της έννοιας της ομοιότητας.

Κάτω από τον τίτλο Σχέση, στην Κριτική του Καθαρού Λόγου  βρίσκονται οι τρεις τύποι συλλογισμού ( διαζευκτικός, υποθετικός, κατηγορηματικός) που παραπέμπουν στον Αριστοτέλη και στον Χρύσιππο.

_ Ο Σοπενχάουερ εξέφρασε αντιρρήσεις για τον όρο Κοινότητα και για τον όρο Διαχωρισμό, ως Σχέση που μπορεί να αντικατασταθεί με την πιο σύνθετη έννοια της κοινότητας. 

-Στον Χέγκελ οι κατηγορίες Σχέσεων, που για τον Καντ ήταν «υποκειμενικές νοητικές διεργασίες» μετασχηματίζονται σε «αντικειμενικές οντολογικές υποστάσεις». [

-Τσαρλς Σάντερς Πιρς: Οι δικές του κατηγορίες Σχέσεων αναπτύχθηκαν αρχικά από τις μελέτες του Καντ. Εισήγαγε τρεις μεταφυσικές κατηγορίες που χαρακτήρισαν τη φιλοσοφία του, και αυτές διατάχθηκαν μέσα από την εξέταση της εξέλιξης των νοητικών διαδικασιών.

-Ο Γουίλιαμ Τζέιμς έδωσε έμφαση στην έννοια της Σχέσης και θεωρούσε τον κόσμο ως μια «συνδεόμενη ενότητα» με ενωμένα και ασύνδετα μέρη.

-Μπέρτραντ Ράσελ: «… η πρώτη ύλη από την οποία αποτελείται ο κόσμος, δεν είναι δύο ειδών, μία ύλη και ένα μυαλό, αλλά έχει σχεδιαστεί με διαφορετικά μοτίβα από αλληλεπιδράσεις, και ορισμένες Σχέσεις μπορεί να ονομάζονται ψυχικές, ενώ άλλες μπορεί να ονομάζονται σωματικές».

-Βίτγκενστάιν:   επεσήμανε τα ίδια είδη Σχέσεων να δομούν τόσο τον υλικό κόσμο όσο και τον νοητικό. Ενώ ο πραγματικός κόσμος αποτελούνταν από αντικείμενα και τις Σχέσεις τους που συνδυάζονταν για να σχηματίσουν γεγονότα, ο νοητικός κόσμος αποτελούνταν από παρόμοια υποκείμενα και κατηγορήματα που απεικόνιζαν ή περιέγραφαν τον πραγματικό κόσμο. 

-Τζορτζ Έντουαρντ Μουρ: Η έννοια των εσωτερικών και εξωτερικών Σχέσεων, όπου οι Σχέσεις μπορούσαν να θεωρηθούν είτε ως ενδεχόμενα είτε ως τυχαία μέρη ενός πράγματος. 

-Μαθηματικά και Σχέση: Μιλάμε για οριστικές μαθηματικές Σχέσεις, Δυαδικές, Συναρτήσεις, Μορφισμό, Ομομορφισμό, Μετασχηματισμό, Χαρτογραφήσεις, Θεωρία Συνόλων..

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Αφιερωμένο με αγάπη στον Πέτρο και στην Ειρήνη Βέτσου των Παμφίλων, της Βρυσάς και του Αγίου Φωκά Λέσβου.