Η ουκρανική κρίση υπό το πρίσμα της ενεργειακής ιστορίας

Πολλές φορές χρειάζεται να προσφύγεις στην Ιστορία για να κατανοήσεις το παρόν και να προβλέψεις το μέλλον. Αυτό τις περισσότερες φορές είναι απαραίτητο, καθώς οι πρωταγωνιστές εργαλειοποιούν τη συμπάθεια, τον οίκτο και την αποστροφή για να κρύψουν τους πραγματικούς σκοπούς και τις μύχιες επιδιώξεις τους. Πρόκειται για την πιο αληθινή «αλήθεια» της Ιστορίας, αφού από τα χρόνια της Βίβλου οι άρχοντες προσπαθούν να χειραγωγήσουν και ενίοτε να αλλοιώσουν την εικόνα τού σήμερα για να φέρουν χωρίς αντιδράσεις το αύριο στα μέτρα τους.

Στα προηγούμενα εκατό χρόνια μερικές από τις πιο αιματοβαμμένες συγκρούσεις συνδέονται με την… ενέργεια. Μια παραγκωνισμένη αλήθεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αφορά τα άρθρα της Συνθήκης της Λοζάνης που συνδέονται με τον έλεγχο των αποθεμάτων και της μεταφοράς των πετρελαίων της Μουσούλης. Κείμενα της εποχής έκαναν λόγο για πόλεμο μεταξύ της «Standard Oil» και της «Shell». Η «διευθέτηση» σφράγισε την παντοδυναμία των «Επτά Αδελφών», οι οποίες εξασφάλισαν τον έλεγχο της αγοράς πετρελαίου.

Η κρίση του Σουέζ τη δεκαετία του ’50 στη συλλογική μνήμη ταυτίζεται με την ανάσχεση και τη γεωπολιτική περιθωριοποίηση της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας. «Η Γαλλία και η Αγγλία δεν θα γίνουν ποτέ δυνάμεις που να μπορούν να συγκριθούν με τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ενωση. Το ίδιο και η Γερμανία…» είχε πει ο Αντενάουερ, την ημέρα που οι Αγγλογάλλοι αποφάσισαν να υποχωρήσουν στις αμερικανικές πιέσεις. Παρ’ όλα αυτά, η βιβλιογραφία βρίθει αναφορών στην ενεργειακή διάσταση της κρίσης.

Στη δεκαετία του ’70 έχουμε ακόμα ένα επεισόδιο στον ενεργειακό πόλεμο. Στις δεκαετίες του ’50 και του ’60 η αγορά πετρελαίου χαρακτηρίστηκε από σταθερότητα των τιμών, λόγω της στρατηγικής των «Επτά Αδελφών», της πλεονασματικής παραγωγικής ικανότητας των πετρελαιοπηγών του ανατολικού Τέξας και του συστήματος των σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών του Bretton Woods. Στις αρχές του 1970 όλα είχαν ανατραπεί: οι «Επτά Αδελφές» έχασαν τη δύναμή τους στην αγορά, τα αποθέματα στις πετρελαιοπηγές του ανατολικού Τέξας άρχισαν να μειώνονται και ο Νίξον απέσυρε το δολάριο από τον «κανόνα του χρυσού».

Το φθινόπωρο του 1973 έξι παραγωγοί πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο ψήφισαν την αύξηση της τιμής του κατά 70%. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο μηνών, τα αραβικά μέλη του ΟΠΕΚ μείωσαν την παραγωγή και σταμάτησαν τις αποστολές πετρελαίου προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες που υποστήριζαν το Ισραήλ στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ. Μέχρι τη στιγμή της άρσης του εμπάργκο, τον Μάρτιο του 1974, οι τιμές του πετρελαίου είχαν ανέβει σχεδόν τέσσερις φορές πάνω από τις προ κρίσης τιμές.

Οι πετρελαιοεισαγωγικές χώρες βίωσαν πολλά χρόνια πληθωρισμού και οικονομικής στασιμότητας αλλά στη διάρκεια των επόμενων τεσσάρων δεκαετιών η κατάσταση αντιστράφηκε. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, η κατανάλωση στις δυτικές χώρες είχε επιβραδυνθεί, ενώ οι εκτός ΟΠΕΚ παραγωγοί –όπως η Νορβηγία, η Σοβιετική Ενωση και το Ηνωμένο Βασίλειο– αύξαναν ραγδαία τις εξαγωγές τους. Μεταξύ 1980 και 1986 οι τιμές του πετρελαίου υποχώρησαν περισσότερο από 70% και μεγάλοι εξαγωγείς πετρελαίου βίωσαν την κατάρρευση των οικονομιών τους. Το Μεξικό δήλωσε αδυναμία πληρωμής του εξωτερικού του χρέους. Η Σοβιετική Ενωση, η οποία στηριζόταν στο πετρέλαιο, εισήλθε σε μια ακραία οικονομική κρίση. Στα κράτη του ΟΠΕΚ, τα περισσότερα από τα κέρδη της δεκαετίας του 1970 εξανεμίστηκαν. Ακόμα και σήμερα οι μισοί από αυτούς παραμένουν φτωχότεροι από τότε που ήταν στην ακμή τους, το 1970.

Και ερχόμαστε στις μέρες μας. Στην πρώτη δεκαετία της νέας χιλιετίας οι περισσότεροι αναλυτές θεωρούσαν ότι το Ιράν, το Κατάρ και η Ρωσία θα κυριαρχούσαν στην παροχή φυσικού αερίου τα επόμενα χρόνια. Τότε ήρθε η επανάσταση του σχιστολιθικού φυσικού αερίου.

Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2016, οι Jason Bordoff και Akos Losz υποστήριξαν ότι: «Μέχρι το 2020, ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου θα αυξηθεί έως και κατά 50%, σχεδόν εξ ολοκλήρου χάρη στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αυστραλία. […] Παρά το γεγονός ότι πολλά παραμένουν αβέβαια, οι εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου των ΗΠΑ μπορεί να αλλάξουν την ενεργειακή γεωπολιτική στα χρόνια που έρχονται».

Η ευρωπαϊκή αγορά θα μπορούσε να είναι ο καλύτερος και μεγαλύτερος πελάτης για το αμερικανικό φυσικό αέριο, αν κατάφερνε να εκτοπίσει το ρωσικό φυσικό αέριο από τις ευρωπαϊκές αγορές. Ηταν ένα πολυπαραγοντικό εγχείρημα που συνδεόταν με τις υποδομές, τις τιμές και το γεωπολιτικό περιβάλλον. Το πλεονέκτημα των Αμερικανών ήταν ότι η Ρωσία είχε επικεντρωθεί στους αγωγούς, όπως τον Nord Stream 2 (συνδέει τη Ρωσία με τη Γερμανία), τον Turkish Stream (προορίζεται να συνδέσει τη Ρωσία με την Τουρκία και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη) και αυτούς που συνδέουν την Ανατολική Σιβηρία με την Κίνα και είχε αργήσει να μπει στο παιχνίδι του LNG.

Από το 2014 που ξέσπασε η κρίση στην Ουκρανία, η Ευρώπη άρχισε να εντείνει τις προσπάθειες για απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο. Στις 21 Απριλίου 2016, η πρώτη αποστολή αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου με προορισμό την Ευρώπη άφησε τον Κόλπο του Μεξικού και διέσχισε τον Ατλαντικό. Πολλοί αναλυτές υποστήριξαν ότι αν το αμερικανικό υγροποιημένο φυσικό αέριο κατακτούσε ένα μεγάλο μερίδιο της ευρωπαϊκής αγοράς, τότε η Ρωσία θα αντιδρούσε. Τον Φεβρουάριο του 2016 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη στρατηγική ενεργειακής ασφάλειάς της ζητούσε να επιταχυνθεί η κατασκευή τερματικών σταθμών υποδοχής υγροποιημένου φυσικού αερίου, έτσι ώστε οι ευρωπαϊκές χώρες να μπορούν να εισάγουν φυσικό αέριο που αποστέλλεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού.

Αυτή η σύντομη ιστορική αναδρομή μπορεί να μην ερμηνεύει το σήμερα, αλλά σίγουρα βοηθά να αντιληφθεί κανείς πόσο μπορεί να επηρεάσει την ιστορία αλλά και τη λογική ο πακτωλός των δολαρίων που προσφέρει η… ενέργεια.

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας