Ιατρικά περιοδικά: επιστήμη ή μπίζνα;

Αν θες να κάνεις χρυσές δουλειές πουλώντας ένα φάρμακο, μπορείς να το πετύχεις με τον εξής τρόπο: α) να βρεις μια καλή εταιρεία να σου γράψει την εργασία, δηλαδή έναν συγγραφέα-φάντασμα – ghostwriter), β) να βρεις έναν «επιφανή» καθηγητή ιατρικής και να τον βάλεις πρώτο όνομα – key opinion leader, γ) να δημοσιεύσεις την εργασία σε ένα περιοδικό. Αν γίνουν αυτά, η διαφήμιση –σε ιατρικά συνέδρια, στην τηλεόραση, στα social media, σε περιοδικά με γνωστούς celebrities– και η συνταγογράφηση του φαρμάκου από τους γιατρούς θα ολοκληρώσουν την επιτυχία και το φάρμακο/προϊόν θα αρχίσει να πουλιέται. Το δύσκολο είναι να αποδείξεις ότι το φάρμακό σου είναι αποτελεσματικότερο και ασφαλέστερο των ανταγωνιστών. Ας δούμε αναλυτικά τα τρία βήματα και ποιες παγίδες μπορεί να κρύβονται για την υγεία όλων μας.

Ως προς τους συγγραφείς-φάντασμα των ιατρικών εργασιών, τα λόγια του γιατρού Jeffrey Lisse –ήταν πρώτο όνομα στην εργασία για το αντιφλεγμονώδες φάρμακο Vioxx– είναι χαρακτηριστικά: «Η εταιρία Merck σχεδίασε τη δοκιμή του φαρμάκου, πλήρωσε τη δοκιμή του και την πραγματοποίησε… Στην συνέχεια, αφού η μελέτη είχε ολοκληρωθεί, η Merck ήρθε σε μένα και μου είπε: Θέλουμε τη βοήθειά σου πάνω στην εργασία. Η αρχική εργασία είχε γραφτεί από τη Merck και την έστειλε σε μένα για την επιμέλεια (editing)… Βασικά, χρησιμοποίησα τα δεδομένα που μου δόθηκαν». Το φάρμακο φυσικά πήρε έγκριση, αλλά μέχρι να αποκαλυφθεί ότι η εταιρεία απέκρυψε σκόπιμα τις παρενέργειες, 25 εκατομμύρια Αμερικανοί πήραν το Vioxx και δεν γνωρίζουμε τον αριθμό αυτών που πέθαναν ή έπαθαν καρδιακό επεισόδιο. Αυτό που γνωρίζουμε σίγουρα είναι ότι έγιναν 4.600 μηνύσεις στην εταιρεία μέχρι να το αποσύρει από την αγορά.

Ως προς την ανεύρεση επιφανών καθηγητών ιατρικής, οι ευκαιρίες για εξέλιξη στην καριέρα αρκούν και περισσεύουν, αφού τι καθηγητής είσαι αν δεν κάνεις δημοσιεύσεις; Ενα πλούσιο βιογραφικό με εργασίες στα καλύτερα ή σε μικρότερα περιοδικά είναι το εισιτήριο για πρύτανης πανεπιστημίου. Εγώ για παράδειγμα, που δεν έχω καμία καταχώριση στο PubMed, όχι μόνο πρύτανης δεν θα γίνω, αλλά δεν δικαιούμαι ούτε ερωτήσεις να τους απευθύνω. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι περιβόητες συνεδριάσεις της επιτροπής εμπειρογνωμόνων είναι κλειστές, ενώ οι συνεντεύξεις είναι επιστημονικοί μονόλογοι. Αν υποθέσουμε ότι κάποιος ερευνητής θέλει να προστατέψει τις κοινωνίες από ένα κακό φάρμακο, τα συμβόλαια εμπιστευτικότητας του απαγορεύουν να δημοσιεύσει οτιδήποτε. Αν τα παραβεί το πιθανότερο είναι να τον σύρουν και να τον διασύρουν στα δικαστήρια ή να απολυθεί από τη θέση του.

Ως προς τα ιατρικά περιοδικά, υπάρχουν χιλιάδες και κάποιο θα δεχτεί την εργασία σου. Ομως το θέμα δεν είναι επιστημονικό: τα ιατρικά περιοδικά είναι μια άκρως προσοδοφόρα επιχείρηση. Για να καταλάβουμε το μέγεθος, το 2010 ο εκδοτικός οίκος Elsevier είχε έσοδα 2,3 δισεκατομμύρια δολάρια. Με τα ιατρικά περιοδικά παρατηρείται το εξής παράδοξο: εντός του καπιταλισμού, να μην ισχύει ο βασικός νόμος της ελεύθερης αγοράς που λέει ότι «πρέπει να πληρώνομαι για τα αγαθά που παρέχω». Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει, τo 2005 η Deutsche Bank παρατήρησε ένα περίεργο σύστημα τριπλής πληρωμής, όπου «το κράτος χρηματοδοτεί την περισσότερη έρευνα, πληρώνει τους μισθούς αυτών που ελέγχουν την ποιότητα της έρευνας και αγοράζει την πλειονότητα του δημοσιευμένου προϊόντος – δηλαδή τα περιοδικά». Σε αυτό να προσθέσουμε ότι συνήθως μια φαρμακευτική εταιρεία αγοράζει μαζικά το τεύχος που δημοσίευσε την εργασία της, αυξάνοντας τα έσοδα του περιοδικού – κατ’ επέκταση της φαρμακευτικής.

Από τη στιγμή που θα δημοσιευτεί η εργασία σε ένα περιοδικό και στη συνέχεια θα εγκριθεί το φάρμακο από τον αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), δύσκολα αποσύρεται τόσο από το περιοδικό όσο και από την αγορά. Για να αποσυρθεί από την αγορά συνήθως χρειάζεται να φτάσει στην αίθουσα των δικαστηρίων και όπως ξέρουμε, μια πλούσια εταιρεία έχει τον τρόπο να καθυστερεί τη διαδικασία, να συσκοτίζει την αλήθεια, ενώ ταυτόχρονα να πλουτίζει. Για να αποσυρθεί από τα περιοδικά, αρκεί να σκεφτούμε ότι το διάσημο Lancet έκανε 12 χρόνια να αποσύρει την εργασία-απάτη του Wakefield για τη σχέση εμβολίων και αυτισμού, που υπήρξε η ναυαρχίδα των αρνητών των παιδικών εμβολίων.

Τα τελευταία δύο χρόνια, ο τρόπος που ζούμε και σκεφτόμαστε καθορίζεται από δημοσιεύσεις σε ιατρικά περιοδικά. Κανείς δεν αρνείται ότι η επιστήμη χρειάζεται την έρευνα. Ομως πολύ περισσότερο, αυτό που χρειαζόμαστε είναι «λιγότερη και καλύτερη έρευνα», όπως πρότεινε ο Ντάγκλας Αλτμαν το 1994 στο BMJ με το διάσημο άρθρο του «Το σκάνδαλο της κακής ιατρικής έρευνας». Αν συνεχίσουμε στον ίδιο δρόμο, η πανεπιστημιακή ιατρική έρευνα θα δικαιώνει συνεχώς την άποψη των περισσοτέρων ότι όλα γίνονται για το χρήμα. Αυτό οφείλουμε να το αλλάξουμε.

* αναισθησιολόγος-εντατικολόγος