Αλήθεια, ψέματα και fake news στην πολιτική μας σκηνή

Δεν θυμάμαι στην πολιτική μας ζωή τόσο συχνή χρήση του όρου ψέμα, λες/λέτε ψέματα. Η συχνή χρήση του μιλάει για την πολιτική μας κατάσταση. Υποτίθεται ότι μετά από μερικές δεκαετίες δημοκρατίας και κοινοβουλευτικού πολιτισμού νιώθουμε άβολα να χρησιμοποιούμε τον όρος ψεύτης. Αντ’ αυτού μπήκε στις ζωή μας ο όρος fake news. Ενα από τα πολλά σημάδια της αγγλοσαξονικής επιρροής, σημάδι της κοινωνικής σύνθεσης της κυβερνητικής μας ελίτ, αλλά και σημάδι κάποιου πολιτικού πολιτισμού.

Fake news σημαίνει το μη αληθές, ενίοτε το ψέμα, αλλά όχι πάντα το εμπρόθετο ψέμα. Πρόκειται για ευφημισμό στην προσπάθειά μας να κρατήσουμε τα προσχήματα. Ολοι γνωρίζουν ότι αυτά που λέει ο Αδ. Γεωργιάδης για τα τεστ για τον κορονοϊό δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Προχθές θύμωσαν μαζί του οι Κύπριοι, χθες οι Βρετανοί και πάει λέγοντας. Δεν τον λέμε ψεύτη. Θεωρούμε ότι αυτό είναι fake, που σημαίνει ότι δεν του αποδίδουμε άμεσα πρόθεση. Μπορεί, υποθέτουμε, να είναι από άγνοια, από κάτι άλλο. Ηδη μένει η φράση Γεωργιάδης είναι αυτός.

Ο ευφημισμός μπορεί να προέρχεται από ευγένεια, μπορεί όμως και από αυτολογοκρισία λόγω της πίεσης που ασκεί ο αντίπαλος, ο ανταγωνιστής. Δεν λέμε καθαρά τι σκεφτόμαστε, δεν λέμε αυτό που δεν θέλει να ακούσει ο άλλος. Μια τέτοια περίπτωση είναι η περίπτωση της πανεπιστημιακής αστυνομίας. Ο υπουργός ΠΡΟΠΟ Π. Θεοδωρικάκος εργάζεται, είναι ΕΔΙΠ, στην Κόρινθο στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Οσα χρόνια κι αν έχει να πατήσει το πόδι του εκεί, γνωρίζει σίγουρα ότι αυτά που είπε πρόσφατα στην Κομοτηνή για την Πανεπιστημιακή Αστυνομία ελάχιστη σχέση έχουν με την πραγματικότητα. Είναι σαν να κυνηγάς σπουργίτι με τανκ σε μια περιοχή που πουθενά στον κόσμο δεν επιτρέπεται η κυκλοφορία τους.

Με δύο λόγια ο ευφημισμός μπορεί να είναι από ευγένεια, από συγκατάβαση αλλά και από την επικράτηση του αντιπάλου. Γίνεται όμως στις μέρες μας να λέγονται τόσα ψέματα και να αναπαράγονται τόσες ψεύτικες ειδήσεις; Ο Καντ πίστευε ότι οι θεράποντες της φιλοσοφίας, αν ενεργούσαν σε καθεστώς πλήρους ελευθερίας, θα μας οδηγούσαν στην κατάκτηση της αλήθειας. Λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Μάνχαιμ επιφύλασσε ανάλογο ρόλο στους «αιωρούμενους διανοούμενους». Και οι δύο κατανόησαν άμεσα τι σημαίνει εξουσία. Ο πρώτος λογοκρίθηκε σκληρά από τον Πρώσο ηγεμόνα, ο δεύτερος βίωσε τον ναζισμό.

Ασφαλώς στην περίπτωση του Καντ έχουμε να κάνουμε με απολυταρχικό καθεστώς, στην περίπτωση Μάνχαιμ με ολοκληρωτικό. Προφανώς η κατάσταση δεν είναι ίδια σ’ ένα φιλελεύθερο καθεστώς, δεν είναι ίδια σήμερα στη λεγόμενη κοινωνία της πληροφορίας. Χάρη στην τεχνολογία έχουμε πολλαπλές πηγές πληροφόρησης, έχουμε μέσα και τρόπους να ελέγξουμε την πληροφορία. Κάθε βράδυ μπορώ να ακούσω στο tv5 ότι τα τεστ στη Γαλλία είναι δωρεάν για τους εμβολιασμένους και να πω με σιγουριά ότι αυτό που λέει ο Γεωργιάδης δεν είναι αληθές.

Διασφαλίζει η πολλαπλότητα των πηγών την αλήθεια; Προφανώς όχι. Οι φιλελεύθεροι, φοβούμενοι τη συγκέντρωση, και την κατάχρηση συνακόλουθα, της εξουσίας υπερθεμάτισαν σε δύο αρχές: στον πλουραλισμό και στην πλήρη ελευθερία αυτών που αναζητούν επαγγελματικά την αλήθεια, πανεπιστημιακών και, στην περίπτωσή μας, δημοσιογράφων. Οι πανεπιστημιακοί έχουν το άσυλο, οι δημοσιογράφοι την ελευθερία αναζήτησης και έκφρασης.

Αρκούν αυτά; Προφανώς όχι. Ολοι γνωρίζουμε ότι η συγκέντρωση πλούτου διεθνώς συμβαδίζει με τη συγκέντρωση των ΜΜΕ σ’ όλο και λιγότερα χέρια. Πλουραλισμός και ελευθερία λόγου ωστόσο αποτελούν θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την ύπαρξη και λειτουργία μιας δημοκρατίας. Εδώ εντοπίζεται ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της χώρας και της δημοκρατίας μας. Οποιος παρακολουθεί τις δράσεις και τις εκθέσεις των Δημοσιογράφων χωρίς Σύνορα διαβάζει ότι το 2020 η Ελλάδα από την κακή και καθόλου κολακευτική για ευρωπαϊκή χώρα 65η θέση έπεσε στην 70ή στην ελευθεροτυπία.

Αν διαβάσει κάποιος έκτοτε τις σχετικές ανταποκρίσεις, είναι βέβαιο ότι στην επόμενη έκθεση, τον Απρίλιο του 2022, θα είναι ακόμη πιο χαμηλά. Είμαστε ακόμη αρκετά μακριά από την Τουρκία, αλλά πολύ πίσω από την Κύπρο και πολύ κοντά με αυτό που αποκαλούμε «Ψευδοκράτος» στην Κύπρο. Δεν χωρά αμφιβολία ότι όσο το πρόβλημα της ελευθεροτυπίας επιτείνεται -και δυστυχώς επιτείνεται με τις πρόσφατες διώξεις δημοσιογράφων- τόσο θα βουλιάζουμε στον αυταρχισμό και στη δίνη των ψεμάτων.

* Πανεπιστήμιο Πατρών