Το λιανικό εμπόριο retailing είχε πρωταγωνιστικό ρόλο κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 όσο κανένας κλάδος της οικονομίας. Η πανδημία προκάλεσε τεκτονικές αλλαγές σε όλη την αλυσίδα του λιανικού εμπορίου όπως τη γνωρίζαμε, από την τελική πώληση στο φυσικό κατάστημα μέχρι τον εφοδιασμό, τους τρόπους πληρωμής, την προώθηση των εμπορευμάτων και τη διαφήμιση.
Η πανδημία άλλαξε ριζικά το τοπίο σε βαθμό που έγινε λόγος για «αποκάλυψη» ή για αναδιατύπωση των «νόμων» του λιανικού εμπορίου. Αυτό δεν ήταν έκπληξη. Η κοινωνική αποστασιοποίηση, ο περιορισμός του δημόσιου χώρου αλλά και η διακοπή λειτουργίας μέρους των επιχειρήσεων του λιανικού εμπορίου, που επιβλήθηκε από όλες τις κυβερνήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο με στόχο την προστασία της υγείας των πολιτών, επηρέασε καταλυτικά τόσο τις ανάγκες των καταναλωτών όσο και τις συνήθειές τους, ωθώντας τις κοινωνίες να υιοθετήσουν νέες συμπεριφορές.
Ετσι φαίνεται ότι όταν η πανδημία θα τελειώσει η πραγματικότητα πλέον θα έχει αλλάξει και οι άνθρωποι θα ζουν διαφορετικά, θα ψωνίζουν διαφορετικά και ίσως θα σκέφτονται διαφορετικά. Μάλιστα, λαμβάνοντας υπόψη αντίστοιχες περιπτώσεις του παρελθόντος, πολλοί καταναλωτές ενδέχεται να απαντήσουν με αύξηση της κατανάλωσης. Παράλληλα πολλοί ενδέχεται να ξεκινήσουν νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες θέλοντας να καλύψουν κενά της αγοράς, αφού οι προκλήσεις που ανοίγονται είναι τεράστιες και ώς έναν βαθμό επαναστατικές.
Θα μπορούσαμε να πούμε επομένως ότι το λιανικό εμπόριο αναδεικνύεται στο χωνευτήρι όλων αυτών των τεχνολογικών μετασχηματισμών που με γοργό ρυθμό είχαν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια. Είναι δε συγχρόνως ο «ιδανικός» τρόπος ένταξης και εξοικείωσης των πολιτών αλλά και καταναλωτών ειδικότερα με τις νέες δυνατότητες της τεχνολογίας.
Ισως είναι μάλιστα αλήθεια ότι η πανδημία ήρθε σε μια στιγμή που το λιανικό εμπόριο είχε ήδη αντιμετωπίσει πολλές άλλες προκλήσεις που ήδη διατάρασσαν τη βιομηχανία και επιτάχυναν την ανάγκη για μετασχηματισμό των επιχειρήσεων. Από την αυξανόμενη επιρροή της Amazon μέχρι το νέο μοντέλο καταναλωτή, που χαρακτηρίζεται από μια ολοένα και αυξανόμενη εξάρτηση από την τεχνολογία, ταρακούνησαν τον κλάδο πολύ πριν από το 2021. Ωστόσο ο ξαφνικός αντίκτυπος από την πανδημία σε συνδυασμό με τη νέα τεχνολογική πραγματικότητα επιτάχυναν την ανάγκη για ευελιξία και ανθεκτικότητα των επιχειρήσεων.
Από τον Απρίλιο το 2020 οι διαδικτυακές πληρωμές αυξήθηκαν 10 φορές, την ίδια στιγμή που όπως υπολογίζεται οι ηλεκτρονικές πωλήσεις στις ΗΠΑ εκτιμάται ότι θα αυξηθούν από 18% έως 29%. Ετσι ενώ από τη μια πλευρά μοιάζει οι αλλαγές αυτές να απειλούν το λιανικό εμπόριο ταυτόχρονα αποτελούν ένα επιταχυντή αλλά και μια πρόκληση για το επιχειρηματικό του μοντέλο. Η τεχνολογία τού scan and go, το χωρίς ταμεία εμπόριο, θα αποτελέσει κρίσιμη παράμετρο του λιανικού εμπορίου της επόμενης μέρας. Είναι ενδεικτικό ότι πριν από την πανδημία το 98% των αγορών από τα σούπερ μάρκετ λάμβαναν χώρα με φυσική παρουσία στο κατάστημα, ποσοστό που έχει μειωθεί στο 85%.
Ωστόσο δεν μπορεί παρά να τεθεί το ερώτημα της επίπτωσης ακόμα και απειλής αυτών των μετασχηματισμών που επιταχύνθηκαν λόγω και της πανδημίας στις μικρότερες επιχειρήσεις. Ερώτημα που μπορεί να αφορά και μεγαλύτερες επιχειρήσεις με επιχειρηματικό προσανατολισμό που δύσκολα μπορούν να «στρίψουν το τιμόνι».
Στην Ελλάδα το λιανικό εμπόριο αποτελεί έναν από τους σπουδαιότερους κλάδους της ελληνικής οικονομίας αλλά και κρίσιμη παράμετρο της οικονομικής ιστορίας της. Είναι χαρακτηριστικό ότι αντιπροσωπεύει περίπου 250.000 επιχειρήσεις και απασχολεί πάνω από 700.000 εργαζόμενους προσδιορίζοντας σε μεγάλο βαθμό την κοινωνικοοικονομική δομή της χώρας. Ιστορικά, σε επίπεδο ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, το λιανικό εμπόριο αποτελεί από τις πρώτες μορφές επιχειρηματικότητας τον εγγυητή της εσωτερικής κατανάλωσης υποστηρίζοντας την παραγωγική διαδικασία, τη διανομή ειδών πρώτης ανάγκης αλλά και ειδών πολυτελείας. Στο επίπεδο της ιστορικότητας αυτής διαμορφώνεται το κυριότερο γνώρισμα του λιανικού εμπορίου, το μικρό του μέγεθος: μικρέμποροι, πλανόδιοι έμποροι, αυτοαπασχολούμενοι επαγγελματίες συνυπάρχουν ιστορικά με νέες μορφές τα μεγάλα καταστήματα.
Ωστόσο παρά τις σημαντικές μεταβολές, δηλαδή την εμφάνιση των μεγάλων καταστημάτων, των σούπερ μάρκετ, των εμπορικών κέντρων (malls) αλλά και των εκπτωτικών χωριών, το μικρό μέγεθος διατηρήθηκε δυσανάλογα σε σύγκριση με άλλες χώρες. Ολες αυτές οι αλλαγές διαμόρφωσαν το οικοσύστημα του λιανικού εμπορίου, το οποίο συνεχίζει να αναπαράγει τα ταυτοτικά στοιχεία του υιοθετώντας συχνά εντυπωσιακές καινοτομίες Σήμερα, στην αυγή της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης, αλλά και στις συχνές οικονομικές κρίσεις, οι προκλήσεις για το ελληνικό εμπόριο είναι πολυδιάστατες και αναζητούν την τελική μορφή τους.
* αν. καθηγήτριας Πανεπιστημίου Κρήτης, διευθύντριας ΙΝΕΜΥ-ΕΣΕΕ
