Περί προϋπολογισμού και ανεξαρτησίας

Στην εποχή μου, όταν ο υπουργός έδινε στη δημοσιότητα τον προϋπολογισμό της επόμενης χρονιάς και ο διοικητής Τράπεζας της Ελλάδος παρουσίαζε την έκθεσή του, ήταν κάτι σαν τα Χριστούγεννα και το Πάσχα του οικονομικού ρεπορτάζ. Σπουδαία γεγονότα που επισκίαζαν όλα τα υπόλοιπα, αφού οι διακριτοί ρόλοι ανάμεσα στον υπουργό Οικονομικών και στον κεντρικό τραπεζίτη επέβαλλαν διαφοροποιήσεις αλλά και αξιολογήσεις.

Η Πολιτεία για να τιμήσει τις «μεγάλες» γιορτές της οικονομίας είχε καθιερώσει και συγκεκριμένο τελετουργικό. Για παράδειγμα, πριν ακόμα καταθέσει ο υπουργός Οικονομικών τον προϋπολογισμό στην Βουλή, καλούσε τα ΜΜΕ για εξηγήσεις και διευκρινίσεις που θα επέτρεπαν τον καλλωπισμό όλων των «αγκαθιών» που κρύβονταν πίσω από δυσνόητους κωδικούς και καλά «καμουφλαρισμένες» εγγραφές. Στην εισήγησή του με αναφορές στις δαπάνες για την Υγεία, την Παιδεία και την Πρόνοια, προσπαθούσε να αναδείξει το «φιλολαϊκό» πρόσωπο της κυβέρνησης ενώ με στατιστικές επινοήσεις υποστήριζε ότι όλα αυτά θα γίνουν χωρίς να επιβαρυνθεί ο φορολογούμενος.

Τις περισσότερες φορές, στη διάρκεια της παρουσίασης διαμείβονταν ομηρικές αψιμαχίες, αφού οι επαναλαμβανόμενες μέθοδοι συγκάλυψης των αντιδημοτικών μέτρων, είχαν εξοικειώσει τους εκπροσώπους των ΜΜΕ με τα «κόλπα» και έτσι οι δημοσιογράφοι ήξεραν πού θα ψάξουν για να βρουν το «χαλάκι» κάτω από το οποίο ο εκάστοτε υπουργός Οικονομικών έκρυβε τα «σκουπίδια» που απέπνεαν πολιτική «μπόχα». Ενα ανάλογο τελετουργικό, πολύ πιο ήπιο και σεμνό, ίσχυε και την ήμερα που ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος έδινε στη δημοσιότητα την ετήσια έκθεσή του, στην οποία εκτός από την αξιολόγηση της δημοσιονομικής διαχείρισης αποκάλυπτε και το πλαίσιο της νομισματικής και συναλλαγματικής πολιτικής.

Αναπολήσεις ενός μεσήλικα; Στην πολιτική, η σύγκριση του χθες με το σήμερα είναι χρήσιμη όχι τόσο για να καταλήξεις στο συμπέρασμα ότι «κάθε πέρυσι και καλύτερα» όσο για να εντοπίσεις και να ερμηνεύσεις τις σημειολογικές διαφορές, για να συγκρίνεις και να αξιολογείς το χθες με το σήμερα. Ετσι γίνονται διακριτές και αναγνωρίσιμες οι αλλαγές που έχουν επέλθει, τόσο στη διακυβέρνηση όσο και στην κοινωνία.

Το τελετουργικό προσφέρει στοιχεία για τη σημειολογική εξέταση των δυο αυτών κορυφαίων γεγονότων της οικονομίας. Το σκηνικό που στήνονταν αποκλειστικά γι’ αυτές τις δυο «γιορτές», η προβολή τους και η «εθιμοτυπία» ήταν ο αψευδής μάρτυρας της βαρύτητας που απέδιδαν οι κυβερνώντες σ’ αυτές. Και η βαρύτητα ήταν σε άμεση συνάρτηση με την… Ανεξαρτησία.

Ο προϋπολογισμός για τους περισσότερους αντιπροσώπευε μία κωδικοποίηση εγχρήματων οικονομικών δράσεων και στόχων, που -τις περισσότερες φορές- αντανακλούσε τις προσδοκίες των κυβερνώντων παρά την πραγματικότητα. Υποστήριζαν ότι μία πρόχειρη σύγκριση των αριθμών της στήλης «Πραγματοποιηθέντα» με τους αντίστοιχους της στήλης «Προϋπολογισθέντα» αποκάλυπτε την απόσταση που χώριζε την προσδοκία από την πραγματικότητα. Οι ειδικοί αντιμετώπιζαν την «εθιμοτυπία» του προϋπολογισμού ως σειρά πράξεων που αποσκοπούσαν στο «θεαθήναι» και όχι στην «ουσία». Υπό το πρίσμα αυτό, οι συνεντεύξεις Τύπου και το τελετουργικό παράδοσης των τόμων του προϋπολογισμού ήταν κάτι σαν τις δοξολογίες των εθνικών εορτών στη Μητρόπολη. Δεν συνειδητοποιούσαν όμως όσο γίνονται οι «δοξολογίες» ελάχιστοι τους δίνουν σημασία, αλλά αν ξαφνικά σταματήσουν τότε όλοι τις θυμούνται και αναζητούν τα αίτια και υπεύθυνους.

Για κάποιους άλλους όμως ο προϋπολογισμός λειτουργούσε ως επιβεβαίωση της οικονομικής ανεξαρτησίας του τόπου. Ηταν δηλαδή ένα «οικονομικό ευαγγέλιο», στο οποίο κάθε χρόνο οι «δυνατότητες» και οι «υποχρεώσεις» προσαρμόζονταν στην πολιτική της εκλεγμένης κυβέρνησης. Το γεγονός ότι οι επιλογές γίνονταν ΧΩΡΙΣ «παρεμβάσεις», «δεσμεύσεις» και «νομικές υποχρεώσεις έναντι ξένων παραγόντων», έκανε τον προϋπολογισμό να μοιάζει με Βίβλο της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας.

Υπό αυτήν τη σκοπιά, τόσο η λογοδοσία όσο και το τελετουργικό ήταν διαδικασίες που υπογράμμιζαν τη σημασία της Ανεξαρτησίας. Περισσότεροι -μηδέ του γράφοντος εξαιρουμένου- δεν μπορούσαμε τότε να αξιολογήσουμε το βάρος που σήκωνε η δήλωση επιρρηματικών σχέσεων που υποδήλωνε η πρόθεση «χωρίς». Μπορεί κάποιοι να είχαν διαβάσει για τον έλεγχο των δημοσίων οικονομικών που επέβαλλαν οι ευρωπαϊκές χώρες που δάνεισαν την Ελλάδα το 1897, προκειμένου να εξασφαλίσουν την αποπληρωμή των χρεών και για τη Διεθνή Οικονομική Επιτροπή που επόπτευε από το 1897 και για 81 χρόνια την ελληνική οικονομία.

Οι πιο «ψαγμένοι» μπορεί να ήξεραν για τις εγκρίσεις που έδιναν τα μέλη της ΔΟΕ για να «απελευθερωθούν» έσοδα από υπέγγυους φόρους. Χρειάστηκε να έρθει το 2010 και τα Μνημόνια, για να νιώσουμε τη σημασία που έχει αυτό το «χωρίς» στη σύνταξη των προϋπολογισμών. Στην πραγματικότητα, οι «δεσμεύσεις» και οι «νομικές υποχρεώσεις» έναντι των πιστωτών που αποδέχτηκε ο Παπανδρέου και οι επόμενοι ήταν το νυστέρι με το οποίο οι πιστωτές ακρωτηρίαζαν την οικονομική ανεξαρτησία του τόπου. Ετσι, η υποχρέωση λογοδοσίας μετατοπίστηκε από το Κοινοβούλιο στους γραφειοκράτες που επιτελούσαν την οικονομική εποπτεία.

Ο Ηλίας Βενέζης, στο «Χρονικό της Τραπέζης της Ελλάδος» που εκδόθηκε στο 1955 έγραφε (σελ. 55-57): «…Σύμφωνα με το Πρωτόκολλον της Γενεύης, η Τράπεζα της Ελλάδος είναι Ιδρυμα ανεξάρτητον. Η αυτοτέλειά του ορίζεται από σειρά άρθρων του Καταστατικού της…» και στη συνέχεια περιέγραφε τις σχέσεις της τράπεζας με το κράτος και τα όρια της συνεργασίας τους. Σήμερα, όπως αυτοπροσδιορίζεται «αποτελεί αναπόσπαστο μέλος του Ευρωσυστήματος και συμμετέχει με τις υπόλοιπες εθνικές κεντρικές τράπεζες της Ευρωζώνης και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα στη χάραξη της ενιαίας νομισματικής πολιτικής επί του κοινού νομίσματος» και «συμβάλλει με τη δράση της στην επίτευξη των στόχων και την εκτέλεση των καθηκόντων του Ευρωσυστήματος, το οποίο χαράσσει και εφαρμόζει τη νομισματική πολιτική στη ζώνη του ευρώ».

Για όλους αυτούς τους λόγους, όταν την εβδομάδα που πέρασε διάβασα την αρθρογραφία για τον προϋπολογισμό (σ.σ. όπως και εκείνα που αναφέρονται στις εκθέσεις του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος) αναπόλησα τις εποχές που η ανακοίνωσή τους επισκίαζε όλα τα υπόλοιπα γεγονότα της ημέρας.

* Δημοσιογράφος, συγγραφέας