Στα μέσα του περασμένου καλοκαιριού ένας φίλος που είχε ξεμείνει από λάδι ζήτησε από τον αδελφό μου να αγοράσει έναν τενεκέ. Ο αδελφός δεν είναι έμπορος, αλλά είχε αρκετό ελαιόλαδο αποθηκευμένο από την περσινή καλή σοδειά των οικογενειακών μας κτημάτων. Πήγε έτσι στο μπακάλικο του χωριού για να αγοράσει έναν τενεκέ στον οποίο θα έβαζε το λάδι του φίλου.
Η μπακάλισσα μόλις άκουσε ότι πρόκειται να πουλήσει λάδι μεσοκαλόκαιρο τον επέπληξε: «Δεν πουλάμε τώρα λάδι! Η φετινή σοδειά στα μέρη μας αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα θα είναι ελάχιστη. Η τιμή του τενεκέ θα φτάσει στα 80, ίσως και τα 100 ευρώ» τον… ενημέρωσε. Οι κερδοσκοπικές προσδοκίες της μπακάλισσας με τη μελλοντική τιμή του λαδιού έχουν σημασία, καθώς αποτυπώνουν μέρος των προσδοκιών που υπάρχουν στην κοινωνία για το μελλοντικό επίπεδο των τιμών.
Ο πραγματικός πληθωρισμός εξαρτάται εν μέρει από τις προσδοκίες των ανθρώπων, από το τι περιμένουν καταναλωτές, επιχειρήσεις, επενδυτές για τις τιμές. Εάν όλοι αναμένουν αύξηση των τιμών π.χ. κατά 3% στο επόμενο έτος, οι επιχειρήσεις θα επιδιώξουν να αυξήσουν τις τιμές τουλάχιστον κατά 3%, ενώ οι εργαζόμενοι και τα συνδικάτα θα απαιτήσουν -όσο τους παίρνει πλέον- ανάλογες αυξήσεις στους μισθούς. Η τρέχουσα άνοδος των τιμών αποδίδεται ωστόσο αλλού: στις ατέλειες που υπάρχουν στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού στην εποχή της πανδημίας, αλλά και στην καιροσκοπική συμπεριφορά και κερδοσκοπία που ανθούν ανεξέλεγκτα σε αυτές. Οι κεντρικοί τραπεζίτες θεωρούν αυτές τις αιτίες ανόδου παροδικές και διαμηνύουν επανειλημμένα ότι ο πληθωρισμός θα υποχωρήσει σταδιακά την επόμενη χρονιά κοντά στους στόχους που έχουν θέσει.
Πίσω από την κουρτίνα όμως σταυρώνουν τα δάχτυλά τους οι πληθωριστικές προσδοκίες να παραμείνουν σταθερές και μακριά από αυτές της… μπακάλισσας. Ο μεγάλος φόβος τους είναι μια αναπάντεχη επανάληψη του παρατεταμένα υψηλού πληθωρισμού που σημειώθηκε στις δεκαετίες του 1970 και 1980. Οι πληθωριστικές προσδοκίες διαδραμάτισαν ρόλο-κλειδί στο σπιράλ αυτοτροφοδοτούμενης ανόδου τιμών και μισθών που καταγράφηκε σε εκείνη την περίοδο. Ο φαύλος κύκλος ανόδου έδειξε ότι όταν αυξάνονται οι πληθωριστικές προσδοκίες είναι πάρα πολύ δύσκολο να μειωθεί ο πληθωρισμός, ακόμη και αν η ανεργία παραμένει υψηλή και η διαπραγματευτική ισχύς των συνδικάτων ισχνή.
