Γιατί μετασχηματισμοί της Αριστεράς

Είμαι ευτυχής γιατί το πρόσφατο βιβλίο μου «Ο Διαρκής Μετασχηματισμός της Αριστεράς» (Εκδόσεις Εύμαρος), με πρόλογο Γιάννη Δραγασάκη, έχει προκαλέσει πολλά θετικά σχόλια, αλλά και αρκετά ερωτήματα σχετικά με τον όρο «μετασχηματισμός».

Ο όρος αυτός, κατ’ αρχάς παραπέμπει στον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας, χρησιμοποιείται όμως για να περιγράψει και τις αναγκαίες βαθιές αλλαγές στα πολιτικά υποκείμενα της Αριστεράς όταν οι συνθήκες μεταβάλλονται ριζικά, απαιτώντας ιδεολογικούς, προγραμματικούς και οργανωτικούς επαναπροσδιορισμούς. Θα έλεγα ότι τα πάντα ρει και για την Αριστερά, από την ίδρυσή της, η οποία συχνά οφείλει να αλλάζει για να παραμένει Αριστερά, όχι για να απομακρύνεται από τις βασικές ιδέες και αξίες της. Ποτέ η Αριστερά δεν ήταν έννοια στατική και προσδιορισμένη άπαξ διά παντός· είναι έννοια διαχρονική και πολυδιάστατη.

Κατά τον σπουδαίο Ιταλό αριστερό φιλόσοφο Νομπέρτο Μπόμπιο, «η διάκριση Δεξιάς – Αριστεράς έχει μακριά ιστορία, που πηγαίνει πολύ πέρα από την αντιπαράθεση καπιταλισμού και κομμουνισμού», επιμένοντας ότι η «διάκριση Δεξιάς – Αριστεράς υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει, παρά την κατάρρευση του “υπαρκτού σοσιαλισμού”».

Πολλοί μετασχηματισμοί έχουν συμβεί στην Αριστερά από τη δημοσίευση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου το 1848, γραμμένο από τον Κάρολο Μαρξ, με συνυπογραφή Ενγκελς, ένα γλαφυρό κείμενο, στο οποίο οφείλουμε να ανατρέχουμε διαρκώς για να μη χάνουμε την ουσία του.

Για παράδειγμα, καλό είναι να θυμόμαστε ότι ο Μαρξ τασσόταν διά του Μανιφέστου υπέρ των συμμαχιών της εργατικής τάξης και των κομμουνιστών, αναφέροντας: «Οι κομμουνιστές υποστηρίζουν σε όλες τις χώρες κάθε επαναστατικό κίνημα ενάντια στην υπάρχουσα πολιτική και κοινωνική τάξη», προσθέτοντας επίσης ότι «οι κομμουνιστές δουλεύουν παντού για την ένωση και συνεννόηση των δημοκρατικών κομμάτων».

Η ιστορία του αριστερού κινήματος σε όλο τον κόσμο βρίθει μετασχηματισμών. Το ίδιο το ΚΚΕ μετασχηματίστηκε τουλάχιστον δυο φορές, μετονομαζόμενο το 1920 από Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (ΣΕΚΕ) σε ό,τι είναι σήμερα, ενώ με Ζαχαριάδη γενικό γραμματέα από το 1931 ακολούθησε διαδικασίες «μποσελβικοποίησης», με βάση οδηγίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς.

Ακόμα και στη γειτονική Τουρκία, σχεδόν πάντοτε το κόμμα του Ναζίμ Χικμέτ, Κ.Κ. Τουρκίας (ΤΚΡ), ήταν παράνομο και μετασχηματίστηκε το 1989, σε Ενοποιημένο Κ.Κ. Τουρκίας ύστερα από ένωση με το Κόμμα Εργασίας και συμπροέδρους τους Χαϊντάρ Κουτλού και Σαντούν Αρεν.

Υπάρχει και η εμπειρία του ΑΚΕΛ, το οποίο κανείς δεν θεωρεί στην Κύπρο ή διεθνώς μη κομμουνιστικό κόμμα, ιδρύθηκε όμως το 1941 για να δώσει νόμιμη έκφραση στο τότε παράνομο Κ.Κ. Κύπρου. Για την ακρίβεια, το Ανορθωτικό Κόμμα του Εργαζόμενου Λαού αυτοπροσδιορίστηκε ως κόμμα «δημοκρατικό, αντιφασιστικό και αντιχιτλερικό», μπαίνοντας δυναμικά στον αγώνα των λαών για τη συντριβή των δυνάμεων του Αξονα. Νωρίτερα, πολλοί Κύπριοι κομμουνιστές με επικεφαλής τον Εζεκία Παπαϊωάννου είχαν καταταγεί και πολεμήσει με τις Διεθνείς Ταξιαρχίες στο πλευρό της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας εναντίον του Φράνκο.

Οσο για την τακτική των συμμαχιών, η εργατοαγροτική συμμαχία δεν ήταν εξαρχής στρατηγικός στόχος, αλλά προέκυψε λόγω ιδιαίτερων συνθηκών της Ρωσίας, που είχε πολύ μεγαλύτερη αγροτιά σε σχέση με την εργατική τάξη, γι’ αυτό και το σφυροδρέπανο ως έμβλημα του ΚΚΣΕ και σχεδόν όλων των Κ.Κ.

Προσθέτω και το εξής: το σύνθημα «Προλετάριοι όλου του κόσμου ενωθείτε» παραλλάχθηκε γρήγορα σε «Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε», για ευνόητους λόγους, αλλά η Κομμουνιστική Διεθνής, το 1920, το επαναδιατύπωσε ως: «Προλετάριοι όλων των χωρών και καταπιεσμένοι λαοί ενωθείτε». Τροποποίηση που είχε προκαλέσει μεγάλη συζήτηση στις τάξεις των κομμουνιστών, με τον Λένιν να παρεμβαίνει λέγοντας: «Η Κομμουνιστική Διεθνής έριξε στους λαούς της Ανατολής το σύνθημα “Προλετάριοι όλων των χωρών και καταπιεσμένοι λαοί ενωθείτε”. Ενας σύντροφος ρώτησε: Πότε, λοιπόν, η Εκτελεστική Επιτροπή [της Κ.Δ.] πήρε απόφαση να τροποποιεί τα συνθήματα; Δεν μπορώ, αλήθεια, να θυμηθώ. Βέβαια, από την άποψη του Κομμουνιστικού Μανιφέστου αυτό δεν είναι σωστό, όμως, το Κομμουνιστικό Μανιφέστο συντάχθηκε σε πολύ διαφορετικές συνθήκες και το νέο σύνθημα είναι σωστό από την άποψη της σημερινής πολιτικής» (ομιλία, 6-12-1920).

Η τροποποίηση είχε καταστεί αναγκαία για να συμπεριληφθεί στα επαναστατικά ρεύματα και το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, το οποίο ήδη αναπτυσσόταν, επικρατώντας πλήρως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την Ινδία πρώτη ανεξάρτητη χώρα από τη βρετανική αποικιοκρατία, το 1947, του κινήματος της οποίας ηγέτης ήταν ο Γκάντι, χρησιμοποιώντας μεθόδους μη βίας και πολιτικής ανυπακοής.

Στην Ελλάδα, ο διαρκής μετασχηματισμός της Αριστεράς αποτυπώνεται τα τελευταία τριάντα χρόνια με τη δημιουργία του ενιαίου Συνασπισμού, στη συνέχεια του ΣΥΝ ως ενιαίου κόμματος της ανανεωτικής ευρωπαϊστικής Αριστεράς, μετά του ΣΥΡΙΖΑ και σήμερα του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία. Επισημαίνω ότι ακόμα και ο ΣΥΡΙΖΑ των συνιστωσών ήθελε να εξελιχθεί σε Αριστερά του 21ου αιώνα, υιοθετώντας από το 2004 ως έμβλημά του τρεις σημαίες, την κόκκινη του εργατικού κινήματος, την πράσινη της οικολογίας και τη μοβ του φεμινισμού. Κανένα μανιφέστο δεν μπορούσε να είναι πιο εύγλωττο.

*Συγγραφέας του βιβλίου «Ο Διαρκής Μετασχηματισμός της Αριστεράς», έχει διατελέσει διαδοχικά στέλεχος του ΚΚΕ, του ΣΥΝ και του ΣΥΡΙΖΑ