Κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 του περασμένου αιώνα, η διεθνής θεωρητικο-πολιτική συζήτηση για τα ζητήματα της δημοκρατίας αφορούσε πρωτίστως την κρίση νομιμοποίησης. Εξάλλου ήταν η εποχή των δικτατοριών στον ευρωπαϊκό Νότο και των αυταρχικών καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στην Ανατολική Ευρώπη. Οι εχθροί της δημοκρατίας εκείνη την εποχή είχαν ονόματα (όπως π.χ. ο στρατός, τα ανάκτορα, ο ξένος παράγοντας κ.ά.) και μπορούσαν να ονομαστούν κατά συνέπεια με πλατωνικό ορισμό δείξεως. Τα πράγματα σχετικά με την κατάσταση της δημοκρατίας στις μέρες μας έχουν αλλάξει ριζικά και στη σύντομη αυτή θεωρητικο-πολιτική παρέμβασή μου θα επιχειρήσω να διαγνώσω το πολιτικό τοπίο των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατικών πολιτικών κοινωνιών. Με άλλα λόγια, δεν θα ασχοληθώ με φαινόμενα όπως π.χ. είναι η ουγγρική περίπτωση της «ανελεύθερης Δημοκρατίας», αλλά θα ερευνήσω τις δομές και τους μηχανισμούς λειτουργίας των σύγχρονων Δημοκρατιών. Επίσης δεν θα αναφερθούμε στην περίπτωση της Ρωσίας, όπου ισχύει η αρχή της αντιπροσώπευσης (διεξάγονται εκλογές), αλλά η δημοκρατική αρχή (η οργάνωση και η λειτουργία της πολιτικής εξουσίας σύμφωνα με τις αρχές της δημοκρατίας) δεν υφίσταται.
Στο κέντρο του ερευνητικού ενδιαφέροντός μας είναι, λοιπόν, οι σύγχρονες Δημοκρατίες του συνόλου σχεδόν των ευρωπαϊκών χωρών. Τι συμβαίνει, λοιπόν, σ’ αυτές τις Δημοκρατίες; Λειτουργούν και οι δυο συγκροτησιακές αρχές, δηλ. η αρχή της αντιπροσώπευσης και η δημοκρατική αρχή; Γιατί πολλαπλασιάζονται οι «μετα-δημοκρατικές» δομές στο εσωτερικό των Δημοκρατιών; Και γιατί οι «αντι-δημοκρατικές» τάσεις κερδίζουν ολοένα και περισσότερο έδαφος; Για τα φαινόμενα της μεταδημοκρατίας παραπέμπω στις εργασίες του συναδέλφου Colin Crouch και για τις αντι-δημοκρατικές τάσεις στην έρευνα του ιστορικού Pierre Rosanvallon.
Και συνεχίζω με τους προβληματισμούς. Πότε μια σύγχρονη Δημοκρατία μπορεί να χαρακτηριστεί μετα-Δημοκρατία; Η σύσταση μιας μεταδημοκρατικής δομής, όπως π.χ. είναι το κυβερνητικό επιτελικό κράτος των ημερών μας, αρκεί από μόνη της για να μετατραπεί η ελληνική πολιτική κοινωνία σε μεταδημοκρατική; Ή μήπως πρέπει να συντρέχουν και άλλοι παράγοντες και ποιοι μπορεί να είναι αυτοί; Κατά τον Crouch, στη «μεταδημοκρατία όλα τα συστατικά μέρη της δημοκρατίας τυπικά λειτουργούν». Κατά τη δική μου προσωπική επιστημονική άποψη, η ρίζα της μεταδημοκρατικής πολιτικής κοινωνίας εντοπίζεται στο φαινόμενο της «πολιτικής ενσωμάτωσης». Δηλαδή πόσοι και πώς από τους πολίτες συμμετέχουν στην αντιπροσωπευτική διαδικασία και επιπλέον έχουν την ικανότητα ή τους παρέχεται η δυνατότητα να διαμορφώσουν, μαζί με τους αντιπροσώπους, τις δομές της δημοκρατικής αρχής (δηλ. το κράτος δικαίου, το σύστημα των δικαιωμάτων κ.λπ.).
Εντοπίσαμε ήδη μια πρώτη παθογένεια της σύγχρονης Δημοκρατίας: το ελαττωματικό σύστημα πολιτικής ενσωμάτωσης οδηγεί τις σύγχρονες Δημοκρατίες στον προθάλαμο της μεταδημοκρατίας. Η αποδυνάμωση των πολιτικο-κοινωνικών κινημάτων και η υπονόμευση του συνδικαλιστικού κινήματος είναι τεκμήρια παθογενούς πολιτικής ενσωμάτωσης. Η τελευταία, δηλαδή η πολιτική ενσωμάτωση, μετατρέπεται από μοχλό πολιτικής ανάπτυξης μιας κοινωνίας σε συνθήκη οπισθοδρόμησης. Σε αυτή την επιχείρηση πρωταγωνιστικό ρόλο παίζουν οι κυρίαρχες πολιτικές ομάδες (βλ. ισχυρές οικονομικώς ελίτ), οι οποίες για να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα σχεδιάζουν προγράμματα περιθωριοποίησης του «λαού» όπως ορίζεται, κατά το Σύνταγμα, ο ενεργός και δυναμικός παράγοντας της δημοκρατίας.
Δεν είναι όμως μόνον οι μεταδημοκρατικές διαδικασίες που υπονομεύουν τη δημοκρατία. Επίθεση δέχονται οι σύγχρονες Δημοκρατίες και από το «αντι-δημοκρατικό» πνεύμα που είναι διάχυτο και με τα χρόνια γιγαντώνεται. Σε αυτό το εχθρικό προς τη δημοκρατία πλαίσιο εντάσσονται τα νεο-φασιστικά κόμματα [βλ. Χρυσή Αυγή στην Ελλάδα, που είναι πια παρελθόν, το κόμμα της Λεπέν στη Γαλλία ή η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κ.ά.]. Η ενίσχυση αυτού του αντιδημοκρατικού πνεύματος, κατά την άποψή μου, συνδέεται με την καχεκτική και δυσλειτουργική πολιτική δημόσια σφαίρα σε κάθε σύγχρονη Δημοκρατία. Αναφέρω μόνον ενδεικτικά, δεν είναι δυνατόν η πολιτική ενημέρωση να ελέγχεται από τους οικονομικώς ισχυρούς και αυτή η χώρα (η Ελλάδα) να θέλει να ονομάζεται δημοκρατική. Αλλά είπαμε στον τίτλο και επιδίωξα να καταστήσω σαφές στην ανάλυσή μου, ότι η κρίση της δημοκρατίας σήμερα είναι πολυεπίπεδη. Υπόσχομαι στους αναγνώστες ότι θα επανέλθω.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
