Η εποχή στην οποία ζούμε χαρακτηρίζεται από τρεις δομικές-λειτουργικές τάσεις: την παγκοσμιοποίηση, την τεχνο-ψηφιακή μεταμόρφωση της κοινωνίας και τον επονομαζόμενο «πράσινο» μετασχηματισμό της οικονομίας. Η εποχή μας, όπως εξ άλλου συμβαίνει και με κάθε ιστορική εποχή, αποκτά σταδιακά αυτοσυνείδηση όσον αφορά τις μεθόδους που επινόησε για να ελέγξει και τελικά να κυριαρχήσει επί της φύσεως. Το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής αγγίζει τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι τρεις σύγχρονες δομο-λειτουργικές διεργασίες, στις οποίες αναφέρομαι, διαμορφώνουν το πραγματολογικό πλαίσιο για να αναπτυχθούν επιτέλους και οι προϋποθέσεις για μια νέα πολιτική, για μια νέα δημοκρατία.
Ο τύπος δημοκρατίας, τον οποίον επινόησε η νεωτερικότητα, είναι αυτός της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ως τυπικής διαδικασίας στο πλαίσιο των σχέσεων πολιτικής και οικονομίας. Κατά την ιστορική φάση της μεταπολεμικής εποχής, στον τότε δυτικό κόσμο και ειδικότερα στην ευρωπαϊκή ήπειρο, επετεύχθη μια μοναδική θετική διαμεσολάβηση (ισορροπία θα μπορούσε να λεχθεί αλλιώς) ανάμεσα στη δημοκρατία (την αντιπροσωπευτική εκδοχή της) και τον καπιταλισμό (την ελεύθερη αγορά). Αυτή, λοιπόν, η πραγματολογική ισορροπία, μετά το έτος-τομή 1989 έχει υπονομευτεί με αποτέλεσμα η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής να «περνάει δύσκολες μέρες» τόσο στο δομικό όσο και στο λειτουργικό επίπεδο. Θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει κανείς την έκφραση «η δημοκρατία δεν μένει πια εδώ», αλλά από τη σκοπιά της κριτικής θεωρητικο-πολιτικής προσέγγισης επιβάλλεται μια εμπεριστατωμένη ανάλυση του προβλήματος της δημοκρατίας στις μέρες μας.
Προτείνω να επιχειρήσουμε μια τυπολογία της δημοκρατίας με κριτήριο και άξονα όχι την «πολιτική ενσωμάτωση», όπως έχει μέχρι τώρα αναλυθεί στη βιβλιογραφία και μιλάμε για άμεση, συμμετοχική, αντιπροσωπευτική ή διαβουλευτική δημοκρατία, αλλά με βάση ένα άλλο κριτήριο. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό; Κατά τη δική μου θεωρητικο-πολιτική προσέγγιση το κριτήριο αυτό είναι κατεξοχήν κανονιστικό (normativ) και μπορεί να αναζητηθεί στις σχέσεις που «κατασκευάζονται» ανάμεσα στις δύο συγκροτησιακές αρχές της δημοκρατίας. Ανάμεσα στην αρχή της αντιπροσώπευσης και τη δημοκρατική αρχή, η οποία, ως γνωστόν, είναι το θεμέλιο του κράτους δικαίου, του κοινωνικού κράτους, του συστήματος των ανθρώπινων δικαιωμάτων κ.λπ. Κατά την εισήγησή μου, λοιπόν, με κριτήριο τη θετική διαμεσολάβηση ανάμεσα στην αντιπροσώπευση και τη δημοκρατική αρχή διακρίνουμε τρεις τύπους δημοκρατίας στην εποχή μας και στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Πρώτον: τον συντηρητικό τύπο δημοκρατίας (στην Ουγγαρία ονομάζεται και «ανελεύθερη δημοκρατία»). Δεύτερον: τον τεχνο-φιλελεύθερο τύπο δημοκρατίας και τρίτον τον χειραφετητικό τύπο δημοκρατίας.
Ας εξετάσουμε, συνοπτικά, τα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των τριών τύπων δημοκρατίας που επικρατούν στις μέρες μας και εφαρμόζονται στις ευρωπαϊκές πολιτικές κοινωνίες. Σύμφωνα με τον συντηρητικό τύπο, η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής εξαντλείται στη διεξαγωγή των κοινοβουλευτικών εκλογών. Μετά το τέλος της αντιπροσωπευτική διαδικασίας, η διάκριση ανάμεσα στους εκλέκτορες και τους αντιπροσώπους ρευστοποιείται και τελικά καταργείται. Οι αντιπρόσωποι καθίστανται οι απόλυτοι και ανεξέλεγκτοι ηγεμόνες. Η περίπτωση της Ουγγαρίας είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα της συντηρητικής ανελεύθερης δημοκρατίας.
Ο τύπος της τεχνο-φιλελεύθερης δημοκρατίας στην αναλυτική περιγραφή του είναι πιο περίπλοκος και πιο πολύπλοκος. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του τύπου δημοκρατίας είναι το εξής: Ενώ συνυπάρχουν οι δυο συγκροτησιακές αρχές της δημοκρατίας, η δημοκρατική αρχή νοθεύεται από τεχνοκρατικά στοιχεία και τελικά υπάγεται στον ιδεολογικό έλεγχο του νεοφιλελευθερισμού. Αναφέρω χαρακτηριστικά το εξής: σε μια πολιτική κοινωνία, στην οποία οι κλασικοί δημοκρατικοί θεσμοί περιθωριοποιούνται (π.χ. τα δικαστήρια) και αντικαθίστανται από τις διοικητικές δομές των Ανεξάρτητων Αρχών, καταλαβαίνει κανείς ποιο θα είναι το επόμενο δημοκρατικό βήμα. Οπως η κυβέρνηση Ορμπαν υποστασιοποιεί την «ανελεύθερη δημοκρατία», κατά τον ίδιο τρόπο η κυβέρνηση Μητσοτάκη εκφράζει το πνεύμα του τεχνο-φιλελευθερισμού στη σύγχρονη εκδοχή της δημοκρατίας.
Θα ήθελα να πω δυο-τρία λόγια για τον τρίτο τύπο της δημοκρατίας στην εποχή μας, τον χειραφετητικό. Επειδή πιστεύω ότι ζούμε σε μια μεταβατική εποχή κατά την οποία όλα ή τουλάχιστον τα περισσότερα από τα πολιτικο-κοινωνικά προβλήματα θα επιλυθούν, επιβάλλεται η χειραφετητική δημοκρατία να αποκτήσει τα πρωτεία έναντι όλων των άλλων μορφών οργάνωσης της πολιτικής. Εάν ενισχυθεί η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής σε όλα τα επίπεδα των δομών της και των λειτουργιών της τότε με βεβαιότητα μπορώ να υποστηρίξω ότι και η βάρβαρη οργάνωση του καπιταλισμού μπορεί να συναντήσει κοινωνικές αντιστάσεις. Το χειραφετητικό μοντέλο δημοκρατίας βρίσκεται υπό εκκόλαψη, υπό διαμόρφωση. Είναι η μοναδική ανθρώπινη ελπίδα για να μη «μεταμορφωθούμε» ως άνθρωποι, ως άτομα, ως πολίτες στον «βαθμόν μηδέν» της ανθρώπινης ύπαρξης. Η χειραφετητική δημοκρατία είναι το πολιτικό αντίδοτο στη βάρβαρη οικονομική παγκοσμιοποίηση της εποχής μας.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
