Αφγανιστάν: 20 χρόνια μετά

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την έναρξη της επιχείρησης «Ελευθερία για πάντα» εναντίον της ισλαμικής τρομοκρατίας και την επίθεση εναντίον του Αφγανιστάν για την αντιμετώπιση της Αλ Κάιντα, οι αμερικανικές και οι συμμαχικές τους δυνάμεις θα αποχωρήσουν πλήρως από το Αφγανιστάν μέχρι τα τέλη Αυγούστου.

Θεωρητικά το κενό ασφάλειας που θα προκαλέσει η αποχώρηση των ξένων δυνάμεων θα καλυπτόταν από τον αφγανικό στρατό και η κυβέρνηση της χώρας, υπό τον πρόεδρο Ασράφ Γκάνι, θα άρχιζε συνομιλίες με τους Ταλιμπάν για το μέλλον της χώρας, όπως προέβλεπε η Συμφωνία της Ντόχα.

Ωστόσο η συμφωνία αυτή ήταν μάλλον προσχηματική, ώστε να μπορέσει να απεμπλακεί η Ουάσινγκτον από το Αφγανιστάν, δεδομένου ότι οι Ταλιμπάν δεν είναι διατεθειμένοι να κάνουν διάλογο διότι αυτό δεν συνάδει με τον φανατισμό που τους χαρακτηρίζει. Πολύ περισσότερο που είκοσι χρόνια μετά αποδεικνύεται ότι νίκησαν την πάλαι ποτέ μοναδική υπερδύναμη. Ετσι προχωρούν ακάθεκτοι καταλαμβάνοντας τις περιοχές που εκκενώνονται από τα ξένα στρατεύματα, τις οποίες ο αφγανικός στρατός αδυνατεί να υπερασπιστεί και υποχωρεί. Πλέον οι Ταλιμπάν ελέγχουν σχεδόν τα 3/4 της χώρας, εγκαθιστώντας το ίδιο ανάλγητο και σκοταδιστικό καθεστώς με αυτό που επέβαλαν το 1996, οπότε και κατέλαβαν την εξουσία.

Είναι σαφές ότι η αμερικανική πολιτική στο Αφγανιστάν, όπως και στο Ιράκ άλλωστε, απέτυχε, διότι όχι μόνο δεν αντιμετώπισε την ισλαμική τρομοκρατία, αλλά ως εξ αποτελέσματος την ενίσχυσε. Απέτυχε διότι οι ΗΠΑ δεν θέλησαν να λάβουν υπ’ όψιν τους τις ιδιαιτερότητες της χώρας, δηλαδή το γεωγραφικό της ανάγλυφο και το ιδιότυπο σύστημα των φυλών. Πρόκειται για μια χώρα κατά τα 2/3 ορεινή και δύσβατη, που επέτρεψε τη διάσωση των Ταλιμπάν και διευκόλυνε την δράση τους, ενώ δυσχέραινε εξαιρετικά την δράση των αμερικανικών στρατευμάτων.

Επίσης, αγνόησαν τις φυλές και την ιδιαίτερη σχέση τους με την κεντρική εξουσία, πράγμα που σήμαινε ότι δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει μια ισχυρή κεντρική κυβέρνηση στην χώρα που θα παρέβλεπε τις εσωτερικές ισορροπίες. Τέλος, αποχωρούν αφήνοντας μια κατεστραμμένη χώρα, ενώ δεν μπόρεσαν, ή δεν θέλησαν, να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της φτώχειας, εφόσον ουδέποτε δόθηκε η βοήθεια που είχαν υποσχεθεί οι Δυτικοί στο Αφγανιστάν, με αντάλλαγμα να σταματήσει η καλλιέργεια παπαρούνας από όπου παράγεται το όπιο. Διά της βίας ή εξ ανάγκης το Αφγανιστάν παραμένει ο μεγαλύτερος παραγωγός οπίου στον κόσμο, αποτελώντας πηγή χρηματοδότησης των Ταλιμπάν.

Περισσότερο από προφανής είναι και η φρίκη που θα βιώσουν οι γυναίκες αλλά και όσοι Αφγανοί δεν ασπάζονται τις διαστρεβλωμένες αντιλήψεις των Ταλιμπάν για το Ισλάμ και τα φρικτά μέτρα για την εφαρμογή τους, που εύκολα μπορούν να συγκριθούν με αυτά της Ιεράς Εξέτασης. Αυτό σημαίνει ότι τα κύματα προσφύγων από τη δύσμοιρη αυτή χώρα, που βρίσκεται σε πόλεμο από το 1979 και φτάνουν ήδη τα 3,5 εκατομμύρια, θα διογκωθούν. Ηδη η Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες προειδοποιεί για επικείμενη ανθρωπιστική καταστροφή.

Ομως το δράμα που εκτυλίσσεται στο Αφγανιστάν θα επηρεάσει σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό και τις γειτονικές χώρες, αφού συνορεύει με πολλές από τις πρώην νότιες Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και στο αφγανικό έδαφος ζουν μειονότητές τους όπως Ουζμπέκοι, Τατζίκοι κ.ά. Επίσης το Αφγανιστάν συνορεύει με το Ιράν, το Πακιστάν αλλά και με την περιοχή των Ουιγούρων στην Κίνα. Η επάνοδος των Ταλιμπάν στην εξουσία αποτελεί κίνδυνο για την Κίνα, που προσπαθεί να καταστείλει το κίνημα των Ουιγούρων, όπως επίσης και για το σιιτικό Ιράν. Κίνδυνο αποτελεί επίσης και για το Πακιστάν, όπου πληθαίνουν οι φανατικοί ισλαμιστές, όμως η στάση του Ισλαμαμπάντ σχετικά με τους Ταλιμπάν είναι επαμφοτερίζουσα.

Στο Αφγανιστάν προσπαθεί να εμπλακεί και η Τουρκία αφενός για να διευρύνει την επιρροή της και αφετέρου για να αυξήσει τη σημασία της για τους νατοϊκούς εταίρους της, όμως οι απειλητικές δηλώσεις των Ταλιμπάν σχετικά με την τουρκική ανάμιξη δεν αφήνουν περιθώρια αισιοδοξίας στην Αγκυρα. Επίσης η κατάσταση στο Αφγανιστάν αφορά και τη Ρωσία, που διαβλέπει το στρατηγικό κενό αλλά και τον κίνδυνο ενίσχυσης των ισλαμιστών σε περιοχές της όπως η Τσετσενία. Πάντως ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι το ότι ο θρίαμβος των Ταλιμπάν θα ενδυναμώσει ακόμα περισσότερο την ισλαμική τρομοκρατία.

Οπως προκύπτει, η κατάσταση που θα επικρατήσει στον σημαντικό γεωοικονομικό και γεωστρατηγικό χώρο του Αφγανιστάν μετά την πλήρη αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων συνιστά ένα σημαντικότατο διακύβευμα για την περιφερειακή ασφάλεια. Παράλληλα αποτελεί ένα εκρηκτικό μίγμα ευκαιριών και απειλών για την εσωτερική και περιφερειακή πολιτική όλων των γειτονικών κρατών, πράγμα που θα μπορούσε να συμβάλει δραματικά στη μετατροπή ενός ενδεχόμενου εμφυλίου πολέμου στο Αφγανιστάν σε ακόμα έναν πόλεμο διά αντιπροσώπων.

*Kαθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου