Τα όρια της οθόνης μου είναι και τα όρια του κόσμου μου;

Ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν είχε πει, στο μνημειώδες έργο του «Tractatus Logico-Philosophicus», ότι «τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν και τα όρια του κόσμου μου». Η συγκεκριμένη φράση, ιδιαίτερα δημοφιλής και με ευρεία διάδοση, αξιοποιείται συχνά για να στηρίξει απόψεις σχετικές με τη σχέση γλώσσας και σκέψης. Ταυτόχρονα, έχει γίνει αντικείμενο συζήτησης το εύρος αλήθειας της. Ο κόσμος ταυτίζεται μόνο με ό,τι μπορεί να περιγραφεί μέσα από τη γλώσσα; Ενδιαφέρον ερώτημα, με ενδιαφέρουσες καταθέσεις απόψεων στον σχετικό διάλογο, που υπερβαίνουν τον στόχο του σημερινού σημειώματος.

Η φράση του Βιτγκενστάιν ξαναήρθε στη σκέψη μου παρατηρώντας την επί της τηλεοπτικής οθόνης αποτύπωση της νεοελληνικής πραγματικότητας. Δεν ξέρω γιατί, αλλά είναι διάχυτη η αίσθησή μου ότι προοδευτικά βιώνουμε μια συστηματική προσπάθεια συρρίκνωσης του «κόσμου» μας στην πολλαπλώς φιλτραρισμένη εκδοχή που προβάλλεται από τους τηλεοπτικούς μας διαύλους. Η κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή προσεγγίζεται μονοσήμαντα, η τηλεοπτική εκδοχή της ΤΙΝΑ (There Is No Alternative) προσέγγισης του κόσμου, όπου ό,τι είναι εκτός της κυρίαρχης ανάγνωσης της πραγματικότητας, αποσιωπάται.

Η τηλεοπτική εικόνα συστηματικά στρεβλώνει, μεταμφιέζει την πραγματικότητα, κρύβει ή τονίζει επιλεκτικά επιμέρους πτυχές της, αλλοιώνει τη συνολική εικόνα. Φανταχτερά υλικά μεταμφίεσης σκεπάζουν το «σώμα του κόσμου» και εμποδίζουν την ανα-γνώρισή του. Ουσιαστικά καλούμαστε να «μαντέψουμε» ή, καθώς αυτό είναι δύσκολο, να αποδεχτούμε την προτεινόμενη εκδοχή λύσης του γρίφου. Με έναν τρόπο η καθημερινότητά μας, οι επιλογές μας, τα θέλω μας ομοιογενοποιούνται και αποκτούν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, εφήμερα και ετεροκαθοριζόμενα.

Οι τηλεοπτικοί δίαυλοι μετατρέπονται σε «εργαλείο» εσωτερίκευσης και αποδοχής μιας συγκεκριμένης ερμηνείας του κόσμου. Η προτεινόμενη εκδοχή, το «έξω», γίνεται σταδιακά η οπτική μας, το «εντός» μας. Ταυτόχρονα, παραδοσιακοί πόροι πληροφορίας και ατομικού ή κοινωνικού μετασχηματισμού, όπως ο γραπτός λόγος, οι συλλογικές διεργασίες ή η κοινωνική διαπραγμάτευση, υποβαθμίζονται και υπονομεύονται. Υπόρρητη παραδοχή των προηγούμενων είναι η άποψη ότι ο πλήρης έλεγχος των ΜΜΕ και κυρίως των τηλεοπτικών διαύλων διαμορφώνει την οπτική του καταναλωτή της τηλεοπτικής εικόνας για τον κόσμο.

Η μελέτη επιμέρους ποιοτικών χαρακτηριστικών των δημοσκοπήσεων που γίνονται τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας ενισχύει την προηγούμενη άποψη. Η ταύτιση της «κοινής γνώμης» με την κυρίαρχη τηλεοπτική πραγματικότητα είναι ανάλογη με τη βαρύτητα που το συγκεκριμένο μέσο έχει στη ζωή, στις επιλογές ψυχαγωγίας και ενημέρωσης των συμμετεχόντων στις έρευνες. Ατομα μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας, με συγκεκριμένα κοινωνικά – μορφωτικά χαρακτηριστικά, που ενημερώνονται και ψυχαγωγούνται σχεδόν αποκλειστικά από την τηλεόραση, αποδέχονται μερικώς ή ολικώς την τηλεοπτική οπτική της πραγματικότητάς τους. Ο κόσμος τους είναι ο επί της τηλεοπτικής οθόνης προβαλλόμενος κόσμος. Η διαπίστωση τρομάζει, αν αναλογιστούμε ότι αναφερόμαστε σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, βραχίονες προώθησης των συμφερόντων των ιδιοκτητών τους, οι οποίοι αναπτύσσουν πολυσχιδή δράση στην επιχειρηματική ζωή του τόπου.

Ομως το ερώτημα παραμένει: Τα όρια της οθόνης μας είναι όντως και τα όρια του κόσμου μας; Η πρόταση, όπως προείπαμε, επαληθεύεται μερικώς σε κοινωνικές ομάδες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που κάνουν συγκεκριμένη χρήση της τηλεόρασης. Ομως η τηλεοπτική οθόνη δεν είναι η μόνη οθόνη στις μέρες μας μέσα από την οποία ενημερωνόμαστε, ψυχαγωγούμαστε, εργαζόμαστε, αντλούμε πληροφορίες. Κι εδώ αρχίζει να ραγίζει η φιλόδοξη επιχείρηση χειραγώγησης μέσα από τον έλεγχο του περιεχομένου που προβάλλεται στις οθόνες μας.

Η κυριαρχία του Διαδικτύου και της ψηφιακής τεχνολογίας έχει ανατρέψει άρδην τον τρόπο θέασης του κόσμου. Τα όρια της οθόνης (του υπολογιστή, του τηλεφώνου, της ταμπλέτας…), θολά και δυσδιάκριτα, φέρουν εγγενώς την προοπτική διεύρυνσής τους, την αμφισβήτησή τους. Ο έλεγχος του περιεχομένου που «φορτώνεται» διαρκώς στο Διαδίκτυο, ακόμη και αν τεχνικά είναι εφικτός, πρακτικά είναι αδύνατος. Η «αναρχία» του μέσου είναι ταυτόχρονα η αδυναμία και η ελπίδα.

Οι φιλόδοξες «κρατικές χορηγίες», με ή χωρίς λίστα, η φίμωση ενοχλητικών φωνών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι κατ’ εντολή σχολιογράφοι, κοινά trolls, είναι στοιχεία της εν εξελίξει μάχης χαρακωμάτων που διεξάγεται επί των οθονών μας. Και στην αμφίρροπη διαπάλη οι οθόνες δεν είναι στατικοί «φύλακες» αλλά δυναμικός καμβάς σχεδιασμού και ανασχεδιασμού του κόσμου.

*εκπαιδευτικός, υπ. διδάκτορας Πανεπιστημίου Πατρών