H θεοκρατική μοναρχία του Βυζαντίου

Το πολίτευμα του Βυζαντίου από την αρχή ώς το τέλος (4ος-15ος αι.) ήταν μοναρχία. Ο αυτοκράτωρ ή βασιλεύς ήταν η ανώτατη αρχή που καθόριζε την εξωτερική πολιτική, τους πολέμους, την οικονομία, τον εσωτερικό βίο, το δίκαιο, τη διοίκηση και ήταν ο ουσιαστικός αρχηγός της Εκκλησίας. Ο Ιουστινιάνειος κώδικας όριζε: Princeps legibus solutus est, δηλαδή «ο βασιλεύς τοις νόμοις ουχ υπόκειται», «όπερ αρέσει τω βασιλεί νόμος εστίν» («Βασιλικά», 9ος αι.). Επίσης, στην ιδεολογία των Βυζαντινών, η εξουσία του αυτοκράτορα είχε θεϊκή προέλευση («ελέω θεού βασιλεύς»). Ο «θείος» αυτοκράτωρ ήταν ο εκλεκτός του θεού, ο αντιπρόσωπος του θεού επί της Γης, εξ ου και ο όρος θεοκρατία.⁽¹⁾ Ο άλλος πολιτειακός παράγων, η σύγκλητος, αποτελούνταν στο μεγαλύτερο μέρος της από τους ανώτατους εν ενεργεία αξιωματούχους του κράτους και της αυλής, ενώ ο αυτοκράτωρ διόριζε επιπλέον αυτούς που ήθελε. Δεδομένου ότι ο κρατικός μηχανισμός στελεχωνόταν από ανθρώπους του αυτοκράτορα, η σύγκλητος ήταν σχεδόν υποχείριά του.⁽²⁾ Φυσικά ουδέποτε υπήρξαν εκλογές για τη σύγκλητο ή τον βασιλέα.

Στα κείμενα των βυζαντινών συγγραφέων συναντάται ο όρος «δημοκρατία» με μια διπλή έννοια: την ουδέτερη που δηλώνει τους «δήμους» (Πράσινοι, Βένετοι) είτε τη στάση ή εξέγερση του όχλου. Καμία δηλαδή σχέση με το πολίτευμα της δημοκρατίας γνωστό από την αρχαία Ελλάδα και δη την Αθήνα. Κάποιοι όμως επικαλούνται αμφιλεγόμενα στοιχεία για να υποστηρίξουν ότι, παρ’ όλη τη μοναρχία, υπήρχαν δημοκρατικές ιδέες και συμπεριφορές στο Βυζάντιο. Ενας από αυτούς είναι ο Σπύρος Βρυώνης που σε άρθρο του εξετάζει τον ρόλο των συντεχνιών στα πολιτικά πράγματα.⁽³⁾ Συγκεκριμένα αναφέρει τον ρόλο των συντεχνιών τον 11ο αι. στην ανατροπή τεσσάρων αυτοκρατόρων. Να σημειωθεί πως όλοι σχεδόν οι ερευνητές του Βυζαντίου θεωρούν ότι ο 11ος αι. χαρακτηρίζεται από γενικευμένη παρακμή.

Ο Βρυώνης ασχολείται αναλυτικά με την εκθρόνιση του Μιχαήλ Ε’, που είχε προσπαθήσει να παραμερίσει τη «νόμιμη κληρονόμο» της αυτοκρατορικής δυναστείας Ζωή. Οι ισχυρές συντεχνίες, παρασύροντας τον όχλο της Κωνσταντινούπολης, ξεσηκώθηκαν, έδωσαν μάχες με τους φρουρούς, εισέβαλαν στο παλάτι, άρπαξαν χρήματα, κατέστρεψαν τους φορολογικούς καταλόγους της αυτοκρατορίας, με αποτέλεσμα 3.000 νεκρούς. Ο δε όχλος κραύγαζε: «αίρε τον παλαμναίον, ποίησον εκ μέσου τον αλιτήριον, ανασκολοπισθήτω, σταυρωθήτω, τυφλωθήτω»⁽⁴⁾ και «Θέλουμε βασίλισσα τη μάνα μας πορφυρογέννητη Ζωή»! Τελικώς, επανέφεραν την Ζωή και την αδελφή της Θεοδώρα στον θρόνο, οι οποίες έδωσαν διαταγή να αποσπαστούν βιαίως από το μοναστήρι του Στουδίου που είχαν καταφύγει να μονάσουν ο Μιχαήλ και ο θείος του και να τυφλωθούν, όπως και έγινε. Και συμπεραίνει ο Βρυώνης: «Δημοκρατία had the last word»! Δηλαδή η εξέγερση των συντεχνιών με τις βαρβαρότητες, τα αιματηρά αποτελέσματα για την εκθρόνιση ενός αυτοκράτορα και την ενθρόνιση της πορφυρογέννητης θεωρείται από τον Βρυώνη «δημοκρατία»!⁽⁵⁾

Φυσικά αυτά δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τη δημοκρατία. Δημοκρατία δεν είναι η αντικατάσταση ενός μονάρχη από έναν άλλον. Είναι πρωτίστως ένα πολίτευμα χωρίς μονάρχη, στο οποίο οι πολίτες συμμετέχουν μέσα από θεσμισμένα όργανα στη λήψη των αποφάσεων, στη θέσπιση των νόμων, στον έλεγχο της εξουσίας, στη διαμόρφωση και την απονομή του δικαίου, με διαβούλευση σε τακτές συνελεύσεις, με ισηγορία και παρρησία. Αυτή η συμμετοχή συνιστούσε και την ιδιότητα του πολίτη, όπως υπήρξε στις ελληνικές πόλεις και διατύπωσε με εξαίρετο τρόπο ο μεγάλος Αριστοτέλης: πολίτης είναι «ο μετέχων του άρχειν και άρχεσθαι».

Ολα αυτά απουσίαζαν εκκωφαντικώς από τη βυζαντινή μοναρχία. Οταν οι θεολόγοι και άλλοι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον όρο «πολίτης» αναφέρονται στον υπήκοο και τον πιστό. Η ανυπαρξία ελευθερίας στην έκφραση και στη σκέψη είχε ως αποτέλεσμα ότι επί έντεκα αιώνες δεν υπήρξε ένας σημαντικός φιλόσοφος ούτε ένας θεωρητικός της πολιτικής για να επεξεργαστούν τις έννοιες.⁽⁶⁾ Μόνο θεολόγοι, φανατικοί μοναχοί και επίσκοποι που χρησιμοποιούσαν τους όρους κατά το δοκούν. Ετσι φιλοσοφία κατάντησε να σημαίνει τον μοναχισμό!

(1) Runciman, Βυζαντινή θεοκρατία.

(2) Beck, H βυζαντινή χιλιετία, ΜΙΕΤ, σ. 72.

(3) Vryonis, «Byzantine Δημοκρατία and the Guilds in the Eleventh Century» (1963).

(4) Είναι γεγονός ότι τα βασανιστήρια κατοχυρωμένα νομικώς ήταν επίσης αποδεκτά κοινωνικώς. Βλ. Δημ. Δελής, «Η εμβάσανη ανάκριση στο Βυζάντιο», Επετηρίς του ΚΕΙΕΔ, τχ. 43, 2011, σ. 94 κ.ε. Παρόμοιας σκληρότητας ήταν και οι ποινές: μαστίγωση, γλωσσότμηση, ρινότμηση, αποκοπή χεριών, αποκοπή πέους, τύφλωση («Εκλογή» Ισαύρων).

(5) Ευτυχώς που ο Βρυώνης δεν αναφέρθηκε στα γεγονότα επί Ιουστινιανού, ο οποίος, όταν το 532 μ.Χ. ο όχλος εξεγέρθηκε («στάση του Νίκα»), δολοφόνησε «δημοκρατικά» 30.000 άοπλους χριστιανούς εγκλωβισμένους στον Ιππόδρομο!

(6) Runciman, Βυζαντινός πολιτισμός, σ. 83.

* διδάκτορας Φιλοσοφίας