Φόρος τιμής στον Κωστή Σπαντιδάκη, μεταφραστή του Καστοριάδη

Στις 3 Μαΐου, στις δυόμισι τα ξημερώματα, έφυγε απροσδόκητα ο Κωστής Σπαντιδάκης, σε ηλικία ογδόντα ετών (γέννηση: 23/1/1941). Λόγιος, ευρυμαθής, νομικός με σπουδές στην Αθήνα και το Παρίσι, έγκριτος δικηγόρος, γλωσσομαθής, άριστος γνώστης της γαλλικής, φιλόμουσος, αρχαιομαθής και φιλότεχνος, με πλατιά ανθρωπιστική και φιλοσοφική παιδεία, ήταν και είναι για πολλούς από εμάς –και θα είναι πάντα για την ελληνική φιλοσοφική κοινότητα– ένα όνομα με βαρύτητα. Υπήρξε –και είναι– ο κρίσιμος φιλοσοφικός μεταφραστής του Κορνήλιου Καστοριάδη στην ελληνική.

Συνομιλητής του φιλοσόφου και επιστήθιος φίλος του από τα χρόνια του Παρισιού, ο Σπαντιδάκης ήταν εκείνος που ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 λειτούργησε ως κεντρικός γλωσσικός και διαπολιτισμικός διαμεσολαβητής για τη μεταφορά του έργου του στην ελληνική γλώσσα και πραγματικότητα. Με συνεργάτες του τη Γιούλη Σπαντιδάκη (τη σύζυγό του) και τον Σωτήρη Χαλικιά, σε στενή δε συνεργασία με τον συγγραφέα για τα μεταφραστικά ζητήματα που ανέκυπταν, μετέφρασε(-αν) –και επιμελήθηκε ο ίδιος την απόδοση του τελικού κειμένου στη γλώσσα μας– το opus magnum του φιλοσόφου, με τίτλο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας».

Εργο-τομή στη σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη (το γαλλικό πρωτότυπο δημοσιεύτηκε το 1975), το οποίο όχι μόνο επανακαθορίζει με ριζοσπαστικούς οντολογικούς όρους τη νεότερη και σύγχρονη φιλοσοφική προβληματική, αλλά και λαμβάνει θέση περιωπής στη διαχρονική φιλοσοφική αγορά. Η εξαιρετική ελληνική μετάφραση δημοσιεύτηκε το 1981 ως εγκεκριμένη από τον ίδιο τον συγγραφέα.

Αυτό που αξίζει όμως ιδιαιτέρως να σημειωθεί και να υπογραμμιστεί είναι ότι παράλληλα με την εκπόνηση της μετάφρασης ο Σπαντιδάκης και οι συνεργάτες του πλαισίωσαν τον Καστοριάδη και από κοινού –σε μια περίοδο μεγάλης μάλιστα ένδειας του νεοελληνικού φιλοσοφικού λεξιλογίου– συνέταξαν το περίφημο γαλλο-ελληνικό γλωσσάρι της ελληνικής έκδοσης, έτοιμο ήδη από τον Οκτώβρη του 1976. Βάσει αυτού, έκτοτε, ο Καστοριάδης μίλησε εν Ελλάδι φιλοσοφικά και μεταφράστηκε ελληνικά. Αλλά και άλλοι νεότεροι βοηθήθηκαν και εμπνεύστηκαν στην εκφορά του φιλοσοφικού τους λόγου.

Στη συνέχεια ο Σπαντιδάκης συνέπραξε και σε άλλες μεταφράσεις του καστοριαδικού έργου. Μία μόνο αναφορά για τα μεταφραστικά του πεπραγμένα: το 2019 εξεδόθη σε δική του έγκυρη μετάφραση ένα ακόμη σημαντικό καστοριαδικό κείμενο, το «Πεπραγμένα και Πρακτέα», του 1997, από τις εκδόσεις Υψιλον. Ηταν το τελευταίο έργο που είχε δημοσιεύσει εν ζωή ο φιλόσοφος. Σπουδαίο φιλοσοφικό πόνημα και επίπονη η από μέρους του Σπαντιδάκη μεταφραστική δουλειά. Το όνομά του συνδέεται οπωσδήποτε και με αυτό το έργο.

Λόγω της πανδημίας η παρουσίασή του, η οποία είχε προγραμματιστεί για τις 26 Μαρτίου 2020 στην Αθήνα, με τη συμμετοχή του ίδιου του μεταφραστή στο κέντρο της προσοχής, ανεβλήθη και δεν κατέστη δυνατή. Αυτή δε την περίοδο ο Κωστής Σπαντιδάκης, νομίζω ότι μπορώ να το πω, εργαζόταν εργωδώς για τη μετάφραση ενός ακόμη φιλοσοφικού έργου του Καστοριάδη, του μεταθανάτια εκδοθέντος στη Γαλλία Figures du pensable. Ηταν πιθανόν η παρουσίασή του να γίνει το φθινόπωρο του 2021. Το κοινό θα το είχε πάντως στα χέρια του σχετικά σύντομα, με τον ελληνικό τίτλο που ο ίδιος θα είχε επιλέξει. Αυτή η έκδοση αφορούσε στα από μέρους του πρακτέα.

Αναφέρθηκε στην αρχή ότι το όνομα «Κωστής Σπαντιδάκης» διαθέτει βαρύτητα. Για πολλούς από εμάς, διότι συνδέθηκε ευθέως με την προσπέλαση και την πρόσληψη του καστοριαδικού φιλοσοφικού έργου, κάτι το οποίο του προσδίδει πολλαπλές συνδηλώσεις στις παραστάσεις μας: θεωρητικές, φιλοσοφικές, πολιτικές και οπωσδήποτε συναισθηματικές. Για τη φιλοσοφική κοινότητα της χώρας, διότι ανάμεσα στους άξιους ελληνόφωνους μεταφραστές του καστοριαδικού λόγου είναι κατά μίαν έννοια εκείνος που –για ιστορικούς λόγους, αλλά και χάρη στην ιδιαίτερη ποιότητα του μεταφραστικού του μόχθου– συνδέθηκε καθοριστικά με την ελληνική φωνή του. Και θα είναι παρών μαζί της.

* καθηγητής Φιλοσοφίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο