Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 13.3°C / 16.7°C
    2 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.1°C / 12.8°C
    2 BF
    76%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 9.4°C / 17.0°C
    2 BF
    82%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 5.6°C / 12.0°C
    1 BF
    71%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.2°C / 9.2°C
    4 BF
    79%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.0°C / 11.7°C
    1 BF
    86%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 7.0°C / 9.4°C
    1 BF
    100%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 5.6°C / 17.0°C
    2 BF
    82%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 21.7°C / 25.6°C
    3 BF
    60%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.0°C / 18.0°C
    1 BF
    82%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 17.2°C / 17.2°C
    1 BF
    69%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 13.1°C / 13.1°C
    2 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 16.4°C
    3 BF
    89%
  • Λάρισα
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.0°C / 12.2°C
    1 BF
    93%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 6.7°C / 12.2°C
    1 BF
    88%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 18.9°C / 22.0°C
    2 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 9.4°C / 13.3°C
    2 BF
    76%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 13.0°C
    2 BF
    67%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 11.1°C / 11.7°C
    2 BF
    88%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 7.0°C / 9.4°C
    1 BF
    100%
«Ελευθερία ή θάνατος!» Οι φιλοσοφικές συνιστώσες μιας εμβληματικής φράσης
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ελευθερία ή θάνατος!» Οι φιλοσοφικές συνιστώσες μιας εμβληματικής φράσης

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Η εμβληματική φράση «ελευθερία ή θάνατος!», αναπόσπαστη μνήμη της επαναστατικής κληρονομιάς του 1821, έλκει την καταγωγή της από πολλές πιθανές πηγές. Η πλέον γνωστή χρήση της φράσης είναι εκείνη που έγινε από τον Πάτρικ Χένρι, λίγο πριν από την έναρξη του αμερικανικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας (1775). Μια άλλη χρήση έγινε από τον Τζόζεφ Αντισον, στο θεατρικό έργο Cato, A Tragedy (1713), ενώ το νόημά της –ως υπεράσπιση της ρεπουμπλικανικής ελευθερίας– μεταφέρθηκε, χάρη στον λιμπρετίστα Mεταστάζιο, σε όπερες των Βιβάλντι, Χέντελ, Μπαχ και Χάσε, μεταξύ άλλων.

Kαθόλου τυχαία, όλα συνέβησαν στον 18ο αιώνα, εποχή περισσότερο των ρεπουμπλικανικών αρετών-ελευθεριών και λιγότερο –τουλάχιστον όχι ακόμη– των φιλελεύθερων δικαιωμάτων-ελευθεριών. Το ενδιαφέρον ωστόσο δεν έγκειται στην πηγή όσο στους «φιλοσοφικούς υποδοχείς» μιας κοινωνίας οι οποίοι το οικειοποιούνται, το προσαρμόζουν στις ανάγκες αυτής της κοινωνίας και εν τέλει το επιτελούν. Το σύνθημα «ελευθερία ή θάνατος» στην Επανάσταση του 1821 οφείλεται στους διανοητικούς-φιλοσοφικούς υποδοχείς που δημιούργησε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και οι οποίοι εγκολπώθηκαν την έννοια του κοινωνικού συμβολαίου –βασική έννοια του πολιτικού στοχασμού του 18ου αιώνα– και τη θέση της κατάκτησης σε αυτό το συμβόλαιο.

Για να ωριμάσει στους Ελληνες η ιδέα της Επανάστασης αλλά και για να είναι ιδεολογικά αποδεκτή η Επανάσταση από την Ευρώπη θα έπρεπε να απονομιμοποιηθεί η κυριαρχία του σουλτάνου επί των χριστιανών υπηκόων του, δηλαδή να απονομιμοποιηθεί το δίκαιο της κατάκτησης που παρείχε στον σουλτάνο δικαίωμα κυριαρχίας επί των εδαφών και των ανθρώπων που κατακτούσε.

Μέχρι και τα μέσα του 18ου αιώνα, η κατάκτηση θεωρούνταν νόμιμη και, κατά συνέπεια, και η κυριαρχία που θεμελιωνόταν στην κατάκτηση. Η πλέον γνωστή θεωρία που νομιμοποιούσε τις κατακτήσεις ήταν εκείνη του Χομπς, στο γνωστό έργο του Λεβιάθαν (1651). Κατά τον Χομπς, ο νικητής αποκτούσε κυριότητα όταν ο ηττημένος, προκειμένου να αποφύγει τον θάνατο, υποσχόταν ότι θα θέσει τη ζωή και την ελευθερία του στη διάθεση του νικητή, δηλαδή «σύναπτε» ένα κοινωνικό συμβόλαιο με τον κατακτητή. Τέτοιο συμβόλαιο θεωρείται γενικά η συμφωνία ανάμεσα στον Μωάμεθ Β' τον Πορθητή και τον Γεννάδιο Σχολάριο, μετά την Αλωση, για την ανασύσταση του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Στην πράξη, βέβαια, η ίδια η καταβολή φόρων σήμαινε την αναγνώριση του νέου κυρίαρχου, γεγονός το οποίο ενισχυόταν μερικές φορές από τη νομιμοποιητική της οθωμανικής κατάκτησης πένα ορισμένων χριστιανών χρονικογράφων.

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου του Χομπς θα παρουσιάσει ρωγμές όταν ο Τζον Λοκ, το 1690, στη Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως, θα θεωρήσει ότι το κοινωνικό συμβόλαιο που «συντάσσεται» υπό την απειλή των όπλων δεν είναι έγκυρο, διότι είναι αναγκαία η ελεύθερη βούληση του ηττημένου, κατά τη σύναψη του συμβολαίου, δηλαδή για τη συγκρότηση μιας νέας πολιτικής κοινότητας κατακτητών και κατακτημένων. Το επόμενο βήμα στην απονομιμοποίηση της κατάκτησης θα γινόταν από τον Ζ. Ζ. Ρουσό. Το 1762, ο Ρουσό, στο Κοινωνικό Συμβόλαιο, θα απονομιμοποιούσε την κατάκτηση, θεωρώντας ότι αυτή βασίζεται στην ισχύ, η οποία ισχύς, κατά τον ίδιο, δεν παράγει δίκαιο. Συνεπώς, η κυριαρχία που προερχόταν από κατάκτηση δεν είχε νομιμοποίηση.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός διέδωσε την ιδέα της ελευθερίας, τόσο της ατομικής όσο και της συλλογικής, όχι ως βιωματικές έννοιες, προϊόν της αυθόρμητης αγανάκτησης κατά μιας δεσποτικής κυριαρχίας, αλλά ως έννοιες οι οποίες προέκυπταν από τη μεταβολή της νομικής θεώρησης της ίδιας της κατάκτησης και από τον εξορθολογισμό της ευρωπαϊκής πολιτικής, ο οποίος έθετε εν αμφιβόλω την οικονομική και πολιτική αποτελεσματικότητα της κατάκτησης. Ο Χομπς, ο Λοκ και ο Ρουσό συμπυκνώνονται και οι τρεις σε λίγες αράδες της Ελληνικής Νομαρχίας, του ανωνύμου του Ελληνος. Και για να μην υπάρχει αμφιβολία περί τούτου, ο ανώνυμος θα υπαινιχθεί –και αν δεν το υπαινίσσεται, το θυμίζει– το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του Λεβιάθαν, αναφέροντας: «Ιδού ο τύραννος, ως ημίθεος, να δίδη τον θάνατον εις τους άλλους […] Ιδού η αδικία με το ξίφος εις την δεξιάν».

Και το σύνθημα «ελευθερία ή θάνατος»; Οι επαναστατημένοι Ελληνες, έχοντας διαπαιδαγωγηθεί από τον ηγαπημένον τους Ρουσό, ορθώνονται για να αντικρούσουν τον Χομπς. Το σύνθημα επαναφέρει νοερά τη στιγμή της «σύνταξης» του κοινωνικού συμβολαίου με τον κατακτητή, το 1453:

-Θέλεις τη ζωή σου, άπιστε, ή τον θάνατο;

-Θέλω μια ζωή ελεύθερη από την τυραννική κυριαρχία. Γι’ αυτό, δεν υπογράφω το συμβόλαιο, προτιμώ τον θάνατο!

 * ιστορικός, διευθύντρια Ερευνών στο Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού (ΚΕΙΝΕ) της Ακαδημίας Αθηνών

ΑΠΟΨΕΙΣ
Είκοσι ένας αιώνες δουλεία
Μέσα στον ορυμαγδό πληροφοριών και απόψεων για την εξέγερση του 1821 υπάρχουν και κάποιες περίεργες που προέρχονται από διανοουμένους του εθνικιστικού, θρησκευτικού, νεο-ορθόδοξου και θεολογικού χώρου.
Είκοσι ένας αιώνες δουλεία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα σκέλεθρα του «21»
Τα 100 χρόνια από την Επανάσταση εκείνη σκιάστηκαν, με τη χώρα να βρίσκεται στο μεταίχμιο της Μεγάλης Ιδέας και της αβέβαιης έκβασης μιας «αλυτρωτικής» Εκστρατείας.
Τα σκέλεθρα του «21»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Περί επετείων και εθνικού αφηγήματος
Ενα σύγχρονο εθνικό αφήγημα ασφαλώς απορρίπτει τα περί «ανάδελφου έθνους». Αναδεικνύει τα όσα πήραμε και δώσαμε σε Δύση, αλλά και Ανατολή [...] Ομως προβάλλει και την αξία της αντίστασης σε όλους όσοι...
Περί επετείων και εθνικού αφηγήματος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η διαρκής Ελληνική Επανάσταση
Οι διεθνείς συνθήκες που επικρατούσαν, ιδιαίτερα μετά τους ναπολεόντειους πολέμους, δεν ευνοούσαν την επανάσταση για την ανεξαρτησία της Ελλάδας.
Η διαρκής Ελληνική Επανάσταση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας