Καλώς συγκερασμένη αποτυχία

Δυστυχώς, αποδεικνύεται αυτό που είχε πει ο Πορτογάλος νομπελίστας Ζοζέ Σαραμάγκου: «…Οι λαοί δεν εκλέγουν τις κυβερνήσεις προκειμένου αυτές να τους “οδηγήσουν” στην αγορά, αλλά είναι η αγορά που παντοιοτρόπως ρυθμίζει τις κυβερνήσεις ώστε να “οδηγήσουν” τους λαούς σε αυτήν». Επιπλέον, επειδή ο Σαραμάγκου διέβλεπε στην αγορά μια πανίσχυρη, αναντίρρητη θεότητα που καθορίζει τα πάντα, είχε κατασκευάσει μια κλίμακα των αντιδημοκρατικών επιδόσεών της: η αγορά δεν εκλέγεται, δεν ασκείται από τον λαό και, τέλος, δεν είναι δημοκρατική γιατί δεν αποβλέπει στην ευτυχία του λαού.

Προφανώς, η παρούσα κυβέρνηση εκλέχθηκε με το σενάριο επιτυχίας στην αγορά. Το σενάριο αυτό δεν ευοδώθηκε. Ο λόγος είναι η παγκόσμια πανδημία που πλήττει και τη δική μας χώρα. Ετσι, ανεξάρτητα από λεπτομέρειες που κρύβουν τον διάβολο, το συνοδευτικό κείμενο του υπουργού Οικονομικών για τον Προϋπολογισμό του 2021 μιλάει για «παράδοξες και εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες…, για καθεστώς μεγάλης αβεβαιότητας…, για ευμετάβλητη πιθανολόγηση του τελικού χρόνου λήξης της πανδημίας σε διεθνές επίπεδο κ.λπ., κ.λπ., έως ότου η παγκόσμια οικονομία επιστρέψει σε τροχιά κανονικότητας…»

Ζητάμε γιατρούς, νεκροθάφτες, σαβανωτές και κάθε χρήσιμη για την περίσταση ειδικότητα – Ευγένιος Ιονέσκο, «Το παιχνίδι της σφαγής»

Οπωσδήποτε η σύνεση και η μελλοντική αναπτυξιακή επιτυχία έχουν εύλογες βάσεις οι οποίες στον πραγματικό κόσμο ξεστρατίζουν, λίγο πολύ, από τους σχεδιασμούς και τις μεγαλόσχημες προβλέψεις. Και η πολιτική επιστήμη πάνω σ’ αυτό έχει λίγα να κομίσει. Ενδιαφέρεται κυρίως για το πώς εδραιώνεται η δημοκρατία και, πολλές φορές, παραβλέποντας την αντίστροφη σχέση μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και της εδραίωσης της δημοκρατίας. Στην παραπάνω βάση, πάντα θα υπάρχει το δίλημμα ανάπτυξη ή δημοκρατία;

Πράγματι, ύστερα από μια χαμένη οικονομική δεκαετία, η απάντηση στην Ελλάδα έχει να κάνει μάλλον με την ανάπτυξη – με τη λογική ότι αργότερα τα βρίσκουμε με τη δημοκρατία. Τα πράγματα, όμως, πάνε στραβά και στα δύο. Η ανάπτυξη δεν είναι πάντα αυτοματισμός συμπιεσμένου ελατηρίου που όταν το αφήσεις θα τιναχτεί. Θέλει προϋποθέσεις, σχεδιασμούς και, κυρίως, πρόσωπα που δεν θα σκέφτονται το κόμμα ως εμπόρευμα που πρέπει να πουληθεί, αλλά την κοινωνία ως σύνολο που πρέπει να πάει στην επόμενη πίστα· να ανεβεί κλίμακα.

Ας δούμε μερικά ζητήματα που είναι εκτός συζήτησης, ενώ θα έπρεπε να είναι στην κορυφή της δημοκρατικής ατζέντας. Η ανάπτυξη χρειάζεται πληθυσμό και ο πληθυσμός γερνάει. Ο δείκτης εξάρτησης αυξάνεται, μαζί με τον δείκτη γήρανσης. Η ιδιωτική και η δημόσια κατανάλωση βαίνουν μειούμενες. Το ακαθάριστο χρέος της Γενικής Κυβέρνησης ως ποσοστό (%) του ΑΕΠ είναι το υψηλότερο μεταξύ των χωρών-μελών της Ε.Ε. (για το 2019). Το ποσοστό ανεργίας είναι το υψηλότερο στην ευρωζώνη. Εχουμε το μεγαλύτερο ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, και βρισκόμαστε στην προτελευταία θέση των δαπανών για την εκπαίδευση κ.λπ., κ.λπ. Αυτά, λ.χ., δεν τα λες και τόσο επιτυχία, ούτε βάση για μελλοντική ανάπτυξη.

Η κυβέρνηση μπορεί να θεωρεί αναγκαίο το κλείσιμο των βιβλιοπωλείων και επιτακτικό το άνοιγμα των κομμωτηρίων, αλλά αυτό από μόνο του δεν λέει τίποτα συγκεκριμένο. Μπορεί να αφήνει στην τύχη του το σύστημα υγείας, επενδύοντας στην έλευση του εμβολίου και στην απαγόρευση των συγκεντρώσεων ή στην ατομική ευθύνη. Μπορεί να έχει άποψη για το πώς διδάσκεται η ιστορία, η κοινωνιολογία ή τα θρησκευτικά. Μπορεί, με την ίδια ευκολία που εκτρέφει τον εθνικισμό και τη μισαλλοδοξία, να δανείζει τις αρχαιότητες σε ξένα μουσεία και συναφείς δραστηριότητες (για ακαθόριστα χρονικά διαστήματα, με ακαθόριστα οφέλη για τη χώρα και αδιαφανή κριτήρια), μπορεί να αδιαφορεί για τις δημόσιες συγκοινωνίες στη φάση της πανδημίας κ.λπ.

Τα κάνει γιατί μπορεί. Αλλά όλα μαζί, και με πρόσωπα εγνωσμένης αδυναμίας να πείσουν ότι τα πάντα λειτουργούν όπως θα έπρεπε να λειτουργούν, δείχνουν μια καλοκουρδισμένη αποτυχία που υπονομεύει την ευημερία και την ευτυχία του συνόλου.

Οσο για το δικαίωμα στο λάθος; Είναι αναγνωρισμένο εδώ και καιρό. Οπως και η παραδοχή ότι δεν υπάρχει δημοκρατία στην οποία να μην αναγνωρίζεται το δικαίωμα στην απανθρωπιά και την ανοησία.

Η κατάσταση όπως εξελίσσεται στα μάτια όλων μας, και με την κυβέρνηση να επιδίδεται σε σενάρια επιτυχίας, είναι περίπου αυτή που περιέγραφε στη μαύρη κωμωδία του ο Ευγένιος Ιονέσκο: «Τώρα γυρίστε στα σπίτια σας και μείνετε εκεί. Θα βγείτε μόνο σε περίπτωση μεγάλης ανάγκης. Ειδικά συνεργεία θα στιγματίζουν την πόρτα κάθε μολυσμένου σπιτιού: θα κάνουν έναν μεγάλο κόκκινο σταυρό με μπογιά στην πόρτα και θα γράφουν “Ελέησόν με, Κύριε!”».