Ιστορίες κορονοϊού χωρίς σύνορα

Για την οριοθέτηση ενός γεγονότος -για όσους ασχολούνται μ’ αυτό- θα πρέπει να υπάρχει στοιχειωδώς η αρχή και το τέλος του∙ η σημασία του, οι συνέπειές του και το κυρίαρχο πλαίσιό του. Η πανδημία του 2020 δεν έχει τίποτα από τα παραπάνω. Eγινε διαφορετικά αντιληπτή στις διαφορετικές χώρες. Αντιμετωπίστηκε με σαφώς διαφοροποιημένους, ωστόσο κάπως παρόμοιους τρόπους. Ως προς τις αντιδράσεις «από τα πάνω» και τις ευαισθητοποιήσεις «στην κοινωνική βάση» ανέδειξε τεράστια χάσματα και αδυναμίες. Αδιάφορες ή δυσλειτουργικές εθνικές κυβερνήσεις, κυνισμούς, ανταγωνισμούς, ηγέτες-αρνητές της πανδημίας, θεωρίες συνομωσίας, ξενοφοβίες, αποδιοπομπαίους τράγους κ.ά., μέχρι τρωτότητες στην παγκόσμια διακυβέρνηση, προστατευτισμούς, οικονομικούς πολέμους, κοινωνική βία, χάσματα στα συστήματα υγείας, ομαδικές, συλλογικές, επαγγελματικές ή και ατομικές τραγωδίες.

Ποτέ στο παρελθόν δεν φάνηκε μια τόσο μεγάλη διάσταση απόψεων μεταξύ των επιστημόνων και εμπειρογνωμόνων της υγείας, των πολιτικών ηγετών και των ειδικών της υγείας των οικονομιών. Ποτέ δεν ανατράπηκαν τόσο απότομα ακόμα και τα πιο καλοσχεδιασμένα προγράμματα και στόχοι. Επιπλέον ποτέ στο παρελθόν δεν φάνηκαν τόσο πολύ οι μεγάλες κοινωνικές ανισότητες και οι αποκλεισμοί. Τέλος, ποτέ δεν εκδηλώθηκε σε τόσο οξεία μορφή η αξίωση του κόσμου για μεγαλύτερη προστασία, όμως παράλληλα με την αξίωση για περισσότερες ελευθερίες και ευχέρειες των συνηθειών «όπως τις ξέραμε» πριν από τον κορονοϊό.

Παρ’ όλα αυτά η πανδημία εκδηλώνεται με σφοδρότητα εν όψει του χειμώνα και χωρίς προβλέψιμο τέλος. Ακόμα και το ενδεχόμενο ενός «τέλους» θα ήταν ασύνταχτο και απρόβλεπτο. Αντίθετα, οι συνέπειές της θα είναι καθημερινές και διαρκείας. Η πανδημία θα καταγραφεί και θα αποτιμηθεί -ύστερα από πολλά πολλά χρόνια- ως μια ιστορία χωρίς σύνορα. Θα μείνει στη μνήμη ως ένα εμβληματικό γεγονός που άλλαξε τον κόσμο. Ομως θα αλλάξει τον κόσμο; Και αν ναι, προς ποια κατεύθυνση θα τον αλλάξει;

Η Τζούλια Σόνεβεντ, επίκουρη καθηγήτρια Σπουδών Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Μίσιγκαν, στο βιβλίο της «Stories Without Borders» (Ιστορίες χωρίς σύνορα) είχε αξιοποιήσει την περίπτωση του 1989 και την Πτώση του Τείχους του Βερολίνου, για να δείξει τι είναι ακριβώς ένα παγκόσμιο εμβληματικό γεγονός και κυρίως την επίδρασή του στις ακόλουθες μεταπωλήσεις και αναδρομικότητες του μακρόβιου συμβολισμού του. Με τη μελέτη του ρόλου των παγκόσμιων μίντια, της αφηγηματικής δημοσιογραφίας, τη σοφία της πολιτικής επιστήμης, της ιστορίας, των σπουδών του πολιτισμού και της συλλογικής μνήμης κατέληξε σε ένα μάλλον προκλητικό συμπέρασμα: η Πτώση του Τείχους ήταν σαν να μη συνέβη ποτέ. Η παραπάνω τεκμηρίωση, ότι δηλαδή «δεν υπήρξε Τείχος του Βερολίνου και ποτέ δεν έπεσε», μοιάζει κάπως με το παράξενο για την εποχή του συμπέρασμα του Γάλλου φιλοσόφου Ζαν Μποντριγιάρ για τον Πόλεμο του Κόλπου: «Δεν έγινε ποτέ» είχε πει το 1991, εννοώντας τις εικονικές πραγματικότητες των πλανητικών μέσων που επισκιάζουν την πραγματική ζωή, τα βιώματα και τις κοινές εμπειρίες.

Και αν πράγματι -γιατί έτσι απεδείχθη στη συνέχεια- η Πτώση του Τείχους του Βερολίνου ή οι Πόλεμοι του Κόλπου ήταν παγκόσμια γεγονότα που άλλαξαν τον κόσμο, παράλληλα δημιούργησαν υποδείγματα για «τον κόσμο», τη «δημοκρατία», την οικονομία και την ευημερία της. Εστησαν πρότυπα για τους διεθνείς οργανισμούς, το παγκόσμιο σύστημα κ.λπ. Αλλά δεν άφησαν τίποτα πίσω τους που να σχετίζεται με την ταπεινή καθημερινή ζωή: σαν να μην υπήρξε κανένας Θεός, σαν να μην υπήρξε παρελθόν, καμία έγκυρη και έσχατη κρίση, καμία ανθρώπινη αξία, παρά μόνο η προσομοίωση του πραγματικού και η αέναη επαναφορά της.

Η πανδημία του κορονοϊού υπάρχει κίνδυνος να γίνει μια τέτοια περίπτωση. Ενέσκηψε σ’ ένα παγκόσμιο περιβάλλον χρηστικών «πραγματικοτήτων». Σ’ ένα κλίμα πνιγμένο στους μύθους της υπεροχής ορισμένων αυτοκαταστροφικών μοντέλων και της καταδίκης των «χαμένων», των αχρείαστων ιδεών, της περιττής γνώσης.

Στη χώρα μας η πανδημία ενέσκηψε ύστερα από μια μακρά περίοδο οικονομικής κρίσης, δυσχερειών και κόπωσης. Η Ελλάδα, δυστυχώς, δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με τις ισχυρές χώρες του ευρωπαϊκού πυρήνα (Γαλλία, Γερμανία, Ολλανδία, Βέλγιο κ.ά.), ακόμα κι αν τα στατιστικά της πανδημίας είναι χειρότερα στις χώρες αυτές.

Τα καθημερινά ευρήματα των κρουσμάτων μπορούν μεν να αποτελέσουν ύλη για λήψη αυστηρότερων μέτρων – και ίσως έτσι πρέπει να γίνει. Αλλά είναι σημαντικό για τον κόσμο να είναι ενήμερος. Να ξέρει για το αύριο. Να γνωρίζει εκ των προτέρων τις μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες των όποιων μέτρων. Σε αυτό το πολύ κρίσιμο σημείο η κυβέρνηση χάνει το παιχνίδι. Οι «μάγοι-σωτήρες» είναι έτοιμοι για ακόμα μία αποτυχία, ακριβώς γιατί εστιάζουν στην κρούστα της «επιτυχίας» αφήνοντας όλα τα άλλα στην τύχη τους.