«…Μυριάδες ανεπτύχθησαν σε ανθρωποστοιβάγματα […] Η Υγεία των δυστυχών προσφύγων εζημιώθη, αλλά την ίδια ζημίαν θα υποστή και ο λοιπός πληθυσμός. Ηδη οι πληροφορίες πληροφορούν περί πολλαπλών κρουσμάτων τύφου, ευλογιάς και οστρακιάς. Πού και πού δεν λείπουν και τα πανωλικά κρούσματα[…] Ευρισκόμεθα λοιπόν προ μεγάλων κινδύνων της δημόσιας υγείας αλλοίμονο δε εις την κοινωνίαν…».
«Από τις κύριες πηγές μόλυνσης… οι ανεξέλεγκτοι μετανάστες και πρόσφυγες στην Αττική, ιδιαίτερα στο κέντρο της Αθήνας… που κινούνται χωρίς προσωπική υγιεινή ο ένας πάνω στον άλλο και διασπείρουν τον ιό…»
Ενας μη παρατηρητικός αναγνώστης θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα κείμενο με δύο παραγράφους στις οποίες καταγράφονται οι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία από τις μεγάλες συγκεντρώσεις ανθρώπων χωρίς μόνιμη κατοικία, που ζουν σε συνθήκες ανέχειας και πλημμελούς υγιεινής φροντίδας. Ομως πρόκειται για αποσπάσματα από δύο διαφορετικά κείμενα, τα οποία γράφτηκαν με διαφορά σχεδόν ενός αιώνα.
Το πρώτο δημοσιεύτηκε στις 28 Οκτωβρίου 1922 και είναι απόσπασμα από το χρονογράφημα της εφημερίδας «Αθηναϊκή» (φ. 2.219). Μία εφημερίδα η οποία είχε εκδότη -διευθυντή τον Ομηρο Ευελπίδη και απευθυνόταν σε ένα συντηρητικό αντιβενιζελικό κοινό. Το δεύτερο αφορά ανάρτηση ενός καθηγητή Φαρμακολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, πριν λίγες μέρες, στον λογαριασμό του στα κοινωνικά δίκτυα.
Παρά τον αιώνα που μεσολαβεί ανάμεσα στα δύο κείμενα, η δομή και τους σκεπτικό τους εμφανίζει συγκλονιστικές ομοιότητες. Και τα δύο μιλούν για πρόσφυγες. Το ένα για ομοεθνείς, ομόθρησκους με κοινή γλώσσα. Το άλλο για αλλοεθνείς, αλλόθρησκους που μιλούν διαφορετικές γλώσσες. Και τα δύο αναφέρονται σε ανθρώπους που στοιβάζονται σαν σαρδέλες σε καταυλισμούς, δημόσια κτίρια ακόμα και σε πεζοδρόμια, πλατείες και προαύλια εκκλησιών, χωρίς τη στοιχειώδη φροντίδα από το επίσημο κράτος.
Και τα δύο περιγράφουν μία πολιτεία που τους αντιμετωπίζει ως ανεπιθύμητο βάρος, το οποίο θα πρέπει να διαχειριστεί σε συνθήκες οικονομικής στενότητας. Και τα δύο απευθύνονται περίπου στο ίδιο κοινό: σε νοικοκυραίους που βλέπουν τους νεοφερμένους ως απειλή για την ευημερία, την ασφάλεια και την ευνομία. Και τα δύο στοχεύουν να ευαισθητοποιήσουν την πιο ευαίσθητη χορδή της ανθρώπινης φοβίας. Το ένα μιλά για ευλογιά, οστρακιά, τύφο, πανώλη. Το άλλο αναφέρεται στη σύγχρονη απειλή του κορονοϊού.
Είναι πραγματικά συγκλονιστικό να διαπιστώνεις, αντιπαραθέτοντας τα κείμενα του τότε και του σήμερα, ότι και όλα τα υπόλοιπα επιχειρήματα που διατυπώνονται είναι σχεδόν ταυτόσημα: εγκληματικότητα, ανεργία, οκνηρία, πολιτισμική και κοινωνική αλλοίωση της χώρας. Εφιαλτικά όμοιος είναι και ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι άνθρωποι, που εξαπέλυαν μύδρους εναντίον των ανεπιθύμητων «επισκεπτών», φρόντιζαν όταν είχαν εξασφαλίσει την «ανωνυμία» να τους εκμεταλλεύονται με όλους τους πιθανούς και απίθανους τρόπους.
Κερδοσκοπούσαν ασύστολα σε βάρος τους. Τους εκμεταλλεύονταν εξασφαλίζοντας φτηνή εργασία, κλέβοντας- ενίοτε και αρπάζοντας- τα τιμαλφή, τα χρήματα ή τα πολύτιμα αντικείμενά τους. Δεν έλειψαν και περιπτώσεις σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Για να διαπιστώσει κανείς όλα τα παραπάνω, δεν έχει παρά να αναζητήσει πληροφορίες από το αστυνομικό δελτίο των δύο περιόδων. Τότε θα δει ότι τίποτα δεν είναι νέο. Ολα επαναλαμβάνονται.
Οσα συμβαίνουν σήμερα δεν είναι τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από το ριμέικ μία ταινίας που γυρίστηκε έναν αιώνα πριν. Ακόμα και οι αλλαγές στις διαθέσεις της κοινής γνώμης ήταν πανομοιότυπες. Σήμερα όπως και τότε, η αρχική συμπάθεια που ήταν μία μορφή καμουφλαρισμένου οίκτου μετατράπηκε σε οργή, απόρριψη και απροκάλυπτη εχθρότητα.
Αλήθεια σε τι διαφέρει η είδηση που δημοσιεύτηκε στο «Εθνος» της 8/10/1922 με τίτλο: «Πρωτότυπος περίθαλψις», από τις υστερικές δηλώσεις αρμοδίων -μηδέ βουλευτών και υπουργών εξαιρουμένων- για τις μεθόδους που θα πρέπει να ακολουθούνται σήμερα για τη διαχείριση των ανθρώπων που αναζήτησαν καταφύγιο στην Ελλάδα. Για την Ιστορία, να αναφέρουμε, ότι στην εφημερίδα είχε δημοσιευτεί η εξής είδηση-σχόλιο:
«[…] η εν Πειραιεί υπηρεσία περιθάλψεως προσφύγων επιτελεί μετά χαρακτηριστικής αδιαφορίας και βραδυκινησίας το έργο το οποίον ανετέθη εις αυτήν […] ανώτερος υπάλληλος του υπουργείου Περιθάλψεως […] συνέστησε να αφίνουν τους γέροντας και τους ασθενείς εκ των προσφύγων να αποθνήσκουν διά να ολιγοστεύση ο αριθμός των…»
Σήμερα, ο καθένας μπορεί να έχει τη δική του γνώμη για τους ανθρώπους που βρίσκονται στην Ελλάδα, αναζητώντας καταφύγιο είτε ως πρόσφυγες είτε ως μετανάστες. Οι ομοιότητες όμως με το παρελθόν είναι τόσο μεγάλες, ώστε να σε αναγκάζουν να αναρωτηθείς: «Μετά από έναν αιώνα ξεριζωμών, αποδράσεων, πείνας, μιζέριας, πολέμων και απελπισίας, οι άνθρωποι δεν διδάχθηκαν τίποτα; Πώς είναι δυνατόν η φρίκη να πέρασε από πάνω τους σαν το νερό που κυλάει στο σώμα και αφήνει ανέγγιχτη την ψυχή;»
* δημοσιογράφος, συγγραφέας
