Το στεγαστικό ζήτημα των Ελλήνων τσιγγάνων στην εποχή του COVID19

Οι εικόνες από τους καταυλισμούς Ρομά και η εμπειρία που αποκόμισα στο σύντομο χρονικό διάστημα που διετέλεσα Ειδική Γραμματέας Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά (Νοέμβριο του 2016 έως τον Ιούλιο του 2019) με ωθούν, ειδικότερα κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες, να θέσω στη δημόσια σφαίρα τους προβληματισμούς και τις απόψεις μου για ένα θέμα βαθιά ανθρωπιστικό αλλά με διαστάσεις υγειονομικού περιεχομένου.

Τον Νοέμβριο του 2018 αντιμέτωπη με τα ακραία προβλήματα σε κάποιους καταυλισμούς και την απροθυμία των δήμων να ανταποκριθούν σε δράσεις βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης, δημοσίευσα σχετικό άρθρο (βλ. «Ευπαθείς Ομάδες, δημόσιο συμφέρον, ευθύνες δημόσιων αρχών και πολιτών», 1.11.2018) για τους κινδύνους της δημόσιας υγείας που ελλοχεύουν στους καταυλισμούς Ρομά καθώς είχαν εντοπιστεί κρούσματα ελονοσίας. Παράλληλα, αυτοψίες στους καταυλισμούς σε ακραίες συνθήκες εξαθλίωσης, με παραπήγματα αντί για σπίτια, με πλήρης έλλειψη βασικών αγαθών όπως υδροδότηση, ηλεκτροδότηση, αποχετευτικό σύστημα με ύπαρξη τρωκτικών και συσσώρευση σκουπιδιών, επιβεβαίωναν ότι η κατάσταση είναι εκτός ελέγχου και ελλοχεύουν σοβαροί κίνδυνοι τόσο για την υγεία των ανθρώπων που διαμένουν στους καταυλισμούς όσο και για την δημόσια υγεία γενικότερα. Παρά το γεγονός ότι η Ειδική Γραμματεία ανέπτυξε ένα ευρύ πλαίσιο παρεμβάσεων, προέβη στις κατάλληλες νομοθετικές ρυθμίσεις και εξασφάλισε τους αναγκαίους πόρους από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και από τα Ευρωπαϊκά κονδύλια οι Δήμοι, πλην ελαχίστων περιπτώσεων, δεν έδραξαν την ευκαιρία να μπουν στην διαδικασία επίλυσης ενός μακροχρόνιου κοινωνικού και υγειονομικού προβλήματος.

Δεν είναι της παρούσης η πολιτική ανάλυση για την απροθυμία των Δήμων ή και των κοινωνικοπολιτισμικών και ανθρωπιστικών παραμέτρων που συνδέονται με το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού των Ρομά. Σήμερα και κάτω από ακραίες συνθήκες για όλους δεν έχουμε πλέον το περιθώριο να επιτρέψουμε τη συνέχιση ύπαρξης των καταυλισμών. Προσεγγίζοντας το θέμα από την σκοπιά και μόνο της δημόσιας υγείας, η εξάλειψη τους πρέπει να είναι αίτημα όλων μας, προς το συμφέρων όλων μας.

Επείγοντα μέτρα στους καταυλισμούς θα πρέπει να ληφθούν και το είδος των μέτρων, θα το κρίνουν οι αρμόδιοι φορείς, η Πολιτική Προστασία και ο ΕΟΔΥ που άμεσα ανταποκρίθηκαν στην περίπτωση της Λάρισας και πιο πρόσφατα στο Δροσερό Ξάνθης. Δεν έχω παρά να επικροτήσω τα λόγια του κου Τσιόδρα ότι οι Έλληνες τσιγγάνοι δεν αποτελούν απειλή αλλά ευάλωτη ομάδα και την υπενθύμιση του ότι είναι ανάγκη να βελτιωθούν οι συνθήκες διαβίωσης των πολλών και φτωχών Ρομά στην Ευρώπη.

Με αίσθηση ευθύνης απέναντι στην πολιτεία και στο κοινωνικό σύνολο νιώθω την υποχρέωση να επισημάνω ότι η στέγαση ορισμένων ελλήνων τσιγγάνων που ζουν σε ακατάλληλες συνθήκες διαβίωσης θα πρέπει να γίνει πρωταρχικό μέλημα. Άμεσα πρέπει να ληφθούν μέτρα α) για την αποσυμφόρηση νοικοκυριών που ζουν σε συνωστισμό – περιπτώσεις Νέας Σμύρνης, Λάρισας και Δροσερού Ξάνθης, β) για την στεγαστική αποκατάσταση όσων ζουν σε παραπήγματα και γ) την ολοκλήρωση έργων σε περιοχές και οικισμούς που υπολείπονται έργα υποδομών. Αναφορικά με το στεγαστικό ζήτημα η μόνη λύση, που για δεκαετίες υλοποιείται σε πολλές χώρες, είναι η κοινωνική κατοικία. Δεν υπάρχει περιθώριο για ημίμετρα. Θα εγκλωβιστούμε σε συνθήκες απρόσμενα δυσμενείς εάν και τώρα δεν λύσουμε οριστικά το θέμα της εξαθλίωσης και των τριτοκοσμικών συνθηκών διαβίωσης μιας μερίδας ελλήνων τσιγγάνων αλλά και γενικότερα των αστέγων.

Από την χαρτογράφηση και τυπολογική κατάταξη των οικισμών / καταυλισμών του 2018 προκύπτουν τα κάτωθι στοιχεία.

Οι περιοχές Τύπου Ι (ακραία εξαθλίωση) που είναι διασκορπισμένες στο σύνολό των Περιφερειών της χώρας χρήζουν άμεσης μετεγκατάστασης. Οι εκτάσεις στις οποίες έχουν αναπτυχθεί αυτοί οι καταυλισμοί είναι στην πλειοψηφία τους ακατάλληλες για να διεξαχθούν όποια μέτρα βελτίωσης. Κατά την διενέργεια Υγειονομικών Εκθέσεων σε περίπου 67 δήμους και 105 καταυλισμούς της χώρας (Τύπου Ι και ορισμένες περιοχές Τύπου ΙΙ) διαπιστώθηκε ότι σε μεγάλο βαθμό οι καταυλισμοί είτε ήταν σε καταπατημένες εκτάσεις, σε όχθες ποταμών, δίπλα σε χωματερές και γενικότερα σε περιοχές όπου δεν ήταν εφικτό να υλοποιηθούν μέτρα, έστω και έκτακτα για την βελτίωση των συνθηκών. Η διασπορά των καταυλισμών, ο πληθυσμός των νοικοκυριών ελλήνων τσιγγάνων που χρήζουν στεγαστικής υποστήριξης (περίπου 2.500 νοικοκυριά πανελλαδικά) είναι παράμετροι που επιτρέπουν την υλοποίηση της πολιτικής κοινωνικής κατοικίας που μεσοπρόθεσμα θα επιφέρει πολλαπλά οφέλη στην χώρα μας. Να σημειωθεί ότι η κοινωνική κατοικία είναι μια πολιτική που υλοποιείται εδώ και δεκαετίες σε όλες τις χώρες της Ε.Ε.

Ο νόμος 4483/2017 (αρθ.59) έδωσε τη δυνατότητα ανάπτυξης συγκροτημάτων κοινωνικής κατοικίας από τους δήμους, και εισήχθη καθώς η αρχική προσπάθεια της Ειδικής Γραμματείας για διασπορά ή εύρεση υφιστάμενων κτιρίων εντός του αστικού ιστού ή στις παρυφές των πόλεων δεν βρήκε ανταπόκριση από τις δημοτικές αρχές. Σήμερα, είναι επιτακτική ανάγκη να παραχωρηθούν άμεσα δημόσια κτίρια ή να γίνει αγορά ή και ενοικίαση κτηρίων από δημόσιους φορείς για την μετεγκατάσταση του πληθυσμού στα πλαίσια της κοινωνικής κατοικίας με δικαιώματα αλλά και υποχρεώσεις των ωφελουμένων και πλαισίωση τους από κοινωνικές υπηρεσίες για τη διασφάλιση της σταδιακής ένταξης τους.

Η δράση της κοινωνικής κατοικίας μπορεί να πάρει πολλές μορφές: επιδότηση ενοικίου, εγκατάσταση σε ανακαινισμένα κτίρια, παραχώρηση οικίσκων, δημιουργία συγκροτημάτων κατοικίας, κ.λπ. Κάθε δήμος ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες, προτεραιότητες και δυνατότητες θα μπορούσε να επιλέξει το είδος ή και τα είδη κοινωνικής κατοικίας. Παράλληλα, θα ήταν σκόπιμο να συσταθεί ειδική επιτροπή για την αντιμετώπιση του οικιστικού ζητήματος των ελλήνων τσιγγάνων και γενικότερα των πολιτών που ζουν σε συνθήκες εξαθλίωσης, η οποία να απαρτίζεται από ειδικούς της δημόσιας υγείας, χωροταξίας, κλπ υπό την συντονισμό του Υφ. Πολιτικής Προστασίας και σε συνεργασία με την Γ.Γ. Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας και τους αρμόδιους φορείς της αυτοδιοίκησης με αντικείμενο της ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών ή εξειδίκευσης δράσεων στεγαστικής αποκατάστασης ή και βελτίωσης συνθηκών διαβίωσης για κάθε καταυλισμό ή ανά περιφέρεια, την εποπτεία, συντονισμό, παρακολούθηση και ελέγχου της εφαρμογής των παρεμβάσεων. Σημειώνεται ότι αναγκαία είναι, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, η ολοκλήρωση βασικών έργων υποδομής όπως συστήματα αποχέτευσης, δίκτυα όμβριων υδάτων σε οικισμούς τύπου ΙΙ και τύπου ΙΙΙ καθώς και η αποσυμφόρηση των εκτεταμένων οικογενειών που ζουν σε συνωστισμό σε γειτονιές.

Στο ερώτημα εάν ένα τέτοιο έργο είναι εφικτό, η απάντηση είναι ξεκάθαρα πως Ναι, είναι. Ο δήμαρχος Αθηνών, κος Κ. Μπακογιάννης με την πρωτοβουλία του για την δομή αστέγων επιβεβαίωσε ότι όταν υπάρχει πολιτική βούληση γενναίες και πρωτοπόρες παρεμβάσεις είναι εφικτές. Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να αναφερθώ και στο Δήμαρχο Τρικκαίων και νυν πρόεδρο της ΚΕΔΕ κο Δ. Παπαστεργίου για την άριστη συνεργασία που είχαμε και για τις πρωτοβουλίες που πήρε προς όφελος των Ρομά και της πόλης του και με την αφορμή αυτή να τον προτρέψω να προωθήσει την στεγαστική αποκατάσταση των Ρομά και σε όλους τους δήμους με πληθυσμούς σε καταυλισμούς.

Η ευθύνη για την δημόσια υγεία μας αφορά όλους. Οι δημόσιες αρχές οφείλουν να επιτελέσουν το έργο τους προς όφελος του δημοσίου συμφέροντος, οι πολίτες να κατανοήσουν την αναγκαιότητα των παρεμβάσεων που στόχο έχουν να θωρακίσουν την ευρύτερη κοινωνία και ο πληθυσμός Ρομά στο σύνολό του να υποστηριχθεί για να υιοθετήσει πρακτικές που θα συμβάλουν στην ένταξή και στην πρόοδο όλων και ειδικότερα της νέας γενιάς.

Στον κοινό στόχο όλων μας για τον περιορισμό εξάπλωσης του κορονοϊού, την διασφάλιση της δημόσιας υγείας, την προσπάθεια της χώρας μας να αντεπεξέλθει με τις λιγότερο δυνατές απώλειες εντοπίζεται το είδος της κοινωνίας που είμαστε και φιλοδοξούμε να γίνουμε. Την επόμενη μέρα μετά τον κορονοϊό, στην προσπάθεια ανασυγκρότησης της χώρας μας, οι αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης που θα εξασφαλίζουν την δημόσια υγεία των πολιτών και των επισκεπτών της χώρας μας- ως τόπος τουριστικού προορισμού- θα είναι η αντανάκλαση του πολιτισμού μας. Πιο ώριμοι θέλω να πιστεύω σήμερα η ελληνική κοινωνία και οι ιθύνοντες, μετά τις περιπέτειες της τελευταίας δεκαετίας, μπορούν να οραματίζονται και να δημιουργούν μια πολιτεία άξιας σεβασμού γιατί αποδεικνύουμε με τις πράξεις μας σήμερα ότι για το Ελληνικό Δημοκρατικό Πολίτευμα, η μέγιστη αξία είναι η ζωή και πόσο μάλλον όταν όλοι οι πολίτες θα δύναται να διαβιούν σε συνθήκες αξιοπρέπειας. Το 2021, διακόσια χρόνια από την Ελληνική επανάσταση, η μεγαλύτερη γιορτή είναι αυτή που έμπρακτα θα αποδεικνύει την κοινωνική συνοχή, την ευθύνη των πολιτών και της πολιτείας. Το αποδεικνύουμε καθημερινά με τη στάση μας.

*Πρώην Ειδική Γραμματέας Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά