Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οσκαρ, πατριαρχία και ανδρισμός

Χοακίν Φίνιξ

Photo by Jordan Strauss/Invision/AP
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οσκαρ, πατριαρχία και ανδρισμός

  • A-
  • A+

Μέχρι να πάρει το Οσκαρ πρώτου ανδρικού ρόλου για τον Τζόκερ, πήγαινε, λέει, ο Χοακίν Φίνιξ σε όλες τις παρουσιάσεις κινηματογραφικών βραβείων με το ίδιο κοστούμι. Χειροκροτούσαν τα μεσημεριανά πάνελ: ένδειξη ολιγάρκειας και κίνηση συμβολική, με πολιτικό, οικολογικό μήνυμα. Τα ίδια πάνελ που αν πήγαινε η Ρενέ Ζελβέγκερ σε όλα τα βραβεία με το ίδιο φουστάνι θα είχαν χάσει τη δουλειά τους και θα εύχονταν να την είχε χάσει κι αυτή.

Γιατί βέβαια, όσο κι αν αλλάζει, δεν χτυπιέται κι εύκολα αυτή η παράδοση με τα γκαλά και τις φωτογραφίσεις, τα βραβεία και την παρέλαση στο κόκκινο χαλί, όπου η εστίαση είναι πάντα στα σώματα των γυναικών, συχνά φωτογραφημένα στις λεπτομέρειές τους, και ολόκληρα και τεμαχισμένα, εδώ μια ράχη, εκεί ένα στήθος, πολύ συχνά τα οπίσθια, την ώρα που οι άντρες χειροκροτούνται ως μια ήρεμη, πλαισιωτική ομοιομορφία και, τι περίεργο, κανείς δεν φωτογραφίζει τον κώλο τους.

Δεν πρόκειται, προφανώς, για ιδιομορφία του Χόλιγουντ ή για εφεύρεση των ΜΜΕ και η ιδέα ότι το γυναικείο σώμα αντικειμενοποιείται στις λεπτομέρειές του δεν χρειάζεται για να την εξηγήσεις ούτε καν να ανατρέξεις στο σοφτ πορνό τύπου Playboy ή Sun (όπου ώς πρόσφατα έμπαιναν πληροφορίες για τις διαστάσεις συγκεκριμένων σημείων στο σώμα της φωτογραφημένης γυναίκας). Μπορείς πολύ απλά να θυμηθείς το πανηγύρι ενός χωριού ή το πάρτι ενός γάμου. Βλέπεις να χορεύει ένας άντρας κι ακούς για χορό λεβέντικο. Βλέπεις να χορεύει μια γυναίκα κι ακούς περιγραφές για το πώς κινούνται συγκεκριμένα μέρη του σώματός της.

Ο λόγος για όλα αυτά είναι απλός και λέγεται πατριαρχία. Εντός του πλαισίου της, όλες και όλοι, όταν βλέπουμε ένα ανδρικό σώμα, εκπαιδευόμαστε συνήθως στη διαχείριση της μεταφοράς – από γενικές ιδέες τύπου λεβεντιά και μπέσα ώς ιδεολογίες τύπου εθνικισμός. Κι όταν βλέπουμε ένα γυναικείο, εκπαιδευόμαστε στις προεκτάσεις της κυριολεξίας – από τον φετιχιστικό ερωτισμό ώς τη βιοπολιτική, το πώς δηλαδή να διαχειρίζεσαι ένα άλλο σώμα και να λες κι ότι το κάνεις και για το καλό της ανθρωπότητας.

Το γράφω γιατί όταν μιλάμε για κινηματογραφική, τηλεοπτική και φωτογραφική παραγωγή, καλό είναι να σκεφτόμαστε ότι υπάρχει πάντα κάτι άλλο, πέραν της σημαντικής, αλλά και σχετικά κανονιστικής επιμονής στην αντιπροσωπευτικότητα των βραβείων. Ναι, είναι σκάνδαλο να είναι μόνο άνδρες οι υποψήφιοι για Οσκαρ σκηνοθέτες σε μια χρονιά γεμάτη από πολύ καλές ταινίες γυναικών σκηνοθετών. Αλλά ίσως είναι μεγαλύτερο σκάνδαλο πόσο ακόμα δυνατά είναι, στο επίπεδο της αναπαραστατικής οικονομίας, η μπανάλ πατριαρχία και ο ανδροκεντρισμός του βλέμματος.

Αλλάζει, προφανώς, όλο αυτό, όσο κι αν συμβαίνει αργά και χωρίς πάντα να το πιάνουν τα βραβεία. Αρκεί κανείς, για παράδειγμα, να δει τη σπουδαία (και ξεχασμένη από τα Οσκαρ) φετινή ταινία της Σελίν Σκιαμά «Πορτρέτο μιας γυναίκας που φλέγεται». Εκεί εκτίθεται ακριβώς όλη η παραδοσιακή οικονομία απεικόνισης του γυναικείου σώματος και ταυτόχρονα αναποδογυρίζεται. Οταν οι γυναίκες παίρνουν την ευθύνη της αναπαράστασης, λέει η ταινία, αλλάζει όχι μόνο το ποιος βλέπει και ποιος βλέπεται, αλλάζει και η πολιτική της αναφορικότητας του κάθε σώματός. Ερχόμαστε όλες τότε αντιμέτωπες με διαφορετικές μεταφορές.

Ή, πάλι, αξίζει να παρατηρήσει κανείς πόσο ο πολύ νέος ελληνικός κινηματογράφος, αυτός που ξαναγεννήθηκε μέσα από την πρόσφατη κρίση, ξαναγυρίζει στους χώρους που θα ονομάζαμε «παραδοσιακά πατριαρχικούς». Και τους δείχνει ευάλωτους· λαβωμένους και ταπεινωμένους· σε αγωνία· γυμνούς. Μια μέρα πριν από τα Οσκαρ, ανακοινώθηκαν τα βραβεία του φεστιβάλ μικρού μήκους του Κλερμόν Φεράν, κι εκεί, μαζί με την πολύ καλή «Οlla» της Αριάν Λαμπέντ (με την επίσης ηθοποιό και σκηνοθέτιδα Ρομάνα Λόμπατς στον κεντρικό ρόλο), θριάμβευσε και η ταινία του Ευθύμη Κόζεμουντ Σανίδη «Ολες οι φωτιές η φωτιά». Οπου: λεβέντικη ελληνική επαρχία και μια ομάδα κυνηγών, σαν αγέλη λύκων, τρομαγμένη από τις απαιτήσεις της ίδιας τους της «αρρενωπής» εικόνας και του συστήματος που την έχει βάλει στο κέντρο της.

Κυνηγάνε και νομίζεις ότι κυνηγιούνται και οι ίδιοι από αυτό που θα έπρεπε να είναι, από το πρότυπο που πρέπει να επιβεβαιώσουν. Στην κεντρική σκηνή της ταινίας ο Νίκος Γεωργάκης, γυμνός, με σώμα λαβωμένο και φωνή εντελώς από άλλο κόσμο, ξυπνάει σε ένα ακατάστατο δωμάτιο και φωνάζει άγαρμπα στους υπολοίπους να σηκωθούν.

Το πλάνο στο ταλαίπωρο σώμα του είναι συγκλονιστικό, καθόλου μεταφορικό πια, ένας σωρός από κυριολεξία, ένα βουνό επισφάλεια: το ανδρικό σώμα επιτέλους τώρα στο κέντρο της εικόνας, κι όχι πια για να συμβολίσει την εξουσία επί αυτής αλλά για να αναδείξει το αντίθετο. Ο πατριαρχικός ανδρισμός, αυτός ο πραγματικός Τζόκερ, είναι εδώ και φαίνεται εξ ορισμού εκτεθειμένος, κυνηγημένος, απογυμνωμένος, καταδικασμένος διαρκώς να βγαίνει λειψός.

*αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Στην πόλη La La land
Η ταινία «La La Land» είναι υποψήφια για δεκατέσσερα Οσκαρ! Τι είναι όμως αυτό που κάνει αυτή την ταινία ιδιαίτερη; Το δικαίωμα των ανθρώπων να πιστεύουν στον εαυτό τους, να αγωνίζονται για τα όνειρά τους; Ή...
Στην πόλη La La land
ΑΠΟΨΕΙΣ
Βραβείο Ειρήνης σε γεφυροποιό του Αιγαίου
Το ετήσιο Βραβείο Ειρήνης Νίκος Νικηφορίδης καθιερώθηκε το 2018 στη μνήμη του μάρτυρα του αντιπυρηνικού κινήματος, που στα 22 χρόνια του (1951) καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε με την κατηγορία...
Βραβείο Ειρήνης σε γεφυροποιό του Αιγαίου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστήμονες και πολιτικοί. Ποια σχέση;
Καμία απόφαση δεν είναι μη πολιτική, επιστημονική. Μπορεί να εδράζεται σε επιστημονικά δεδομένα αλλά έχει πεδίο εφαρμογής μια συγκεκριμένη κατάσταση. Γι' αυτό έχουμε ανάγκη από καλούς επιστήμονες με συνείδηση...
Επιστήμονες και πολιτικοί. Ποια σχέση;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Προαναγγελθέν χρονικό απανθρωποποίησης στη Μόρια
Και φτάνουμε στη Λέσβο και τη Μόρια. Από πόλος ανθρωπιστικής υπερηφάνειας και υποψήφια του Νόμπελ Ειρήνης, κατέληξε έρμαιο θεσμικής απανθρωπιάς, ακροδεξιών πολιτοφυλακών και παράδειγμα προς αποφυγήν από τα...
Προαναγγελθέν χρονικό απανθρωποποίησης στη Μόρια
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι τροβαδούροι της νέας αθλιότητας
Επιτέλους, το απρόσωπο σύστημα βρήκε το πρόσωπό του. Αυτοί οι τυπολάτρες εγκληματίες που έχουν «τα χέρια τους δεμένα», δεν γνωρίζουν ότι το μέλλον τους είναι ζοφερό.
Οι τροβαδούροι της νέας αθλιότητας
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Μαγκιές» και οπερέτες
Επί μήνες η κυβέρνηση και περίπου το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων διαδίδουν πως αυτές οι σεισμικές έρευνες αποτελούν «κόκκινη γραμμή» που δικαιολογεί την αποτροπή με στρατιωτικά μέσα. Ο ελληνικός λαός...
«Μαγκιές» και οπερέτες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας