Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για τον «αυθεντικό Μαραθώνιο» της «Ιστορίας των ιδεών»
EUROKINISSI/ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για τον «αυθεντικό Μαραθώνιο» της «Ιστορίας των ιδεών»

  • A-
  • A+

Ξιφουλκεί πάλι ο πρωθυπουργός και υπόσχεται να μετατρέψει τη «γέννηση» του ελληνικού κράτους σε «αναγέννηση», με την «4η βιομηχανική επανάσταση» και την «τεχνητή νοημοσύνη» να αναγγέλλεται πια ante portas. Ισως έτσι εξηγείται γιατί τη θέση πολλών ιστορικών στην Επιτροπή «Ελλάδα 2021» κατέλαβαν καθηγητές τής «Computer Science» ή «Ινστιτούτων of Technology» (από τους τριάντα δύο όμως της επιτροπής πόσοι/ες αυτοσυστήνονται ως μελετητές/τριες του «Εικοσιένα»;).

Στον γενέθλιο τόπο μου, όπου σπούδασα και εργάστηκα ώς τη συνταξιοδότησή μου, ξεκίνησε εντελώς πανηγυρικά ο εορτασμός (με «cocktail») για το «Εικοσιένα». Μόλις μία μέρα νωρίτερα πληροφορούμαστε ότι θα συζητηθεί, ως «Ιστορική Αναφορά», το τρίπτυχο: «Μεγάλες Σχολές των Ιωαννίνων» - «Προεπαναστατικός Διαφωτισμός» - «Ηπειρώτικος ευεργετισμός». Πώς όμως να συγχαρώ από μακριά τους ομιλητές/τριες που στην έως τώρα εργογραφία τους δεν εντοπίζω κανένα συναφές δημοσίευμα, βιβλίο ή έστω μικρή εργασία;

Επειδή δεν θα ήθελα να αναχθεί ο Τομέας μας σε «Super ego» (με αυτονόητη τη συνειρμική σχέση με κάθε άλλο «ego»), θα περιοριστώ στο «Εργαστήριο Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας» του Τομέα Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων, το οποίο ξεκίνησε τη δραστηριότητά του το 1980 και «τυπικά» ιδρύθηκε το 1993 (βλ. Για το Πανεπιστήμιο, Αθήνα, «Παπαζήσης» 2018:144). Το «Εργαστήριο Τεκμηρίωσης και Μελέτης της Ιστορίας των Κοινωνικών και Πολιτικών Ιδεών» αντίστοιχα ιδρύθηκε το 1988. Γενικότερα ποια ήταν η «τοπικότητα» ως κεντρικό σημείο και της ερευνητικής τους αναφοράς;

Οι όροι της συζυγίας Πανεπιστημίου και τοπικής κοινωνίας συγκροτούνται εξυπαρχής, παρά τις κάποιες διακυμάνσεις, με εμφανή τρόπο. Μνημονεύω τα κυριότερα σημεία αυτής της συστοίχησης: την ιστορική παράδοση του τόπου, ιδίως στο πεδίο των γραμμάτων (πρόκειται για τη «μητρόπολιν πάσης μαθήσεως»), την οποία το αρτισύστατο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ιδρυμα ανασυντάσσει, ανανεώνει και εμπλουτίζει˙ τη χρονική συγκυρία ανάδυσής του και τα πρώτα του βήματα που σφράγισαν την κατοπινή του σταδιοδρομία, αν συνυπολογίσουμε προφανώς την αρχική του στελέχωση και το πνεύμα που συνείχε τη σύλληψή του˙ κι ακόμη το πλούσιο συγγραφικό έργο που παρήγαγε -και συνεχίζει να παράγει- και για το μόλις μνημονευθέν «τρίπτυχο».

Αναγγέλθηκε, επίσης εορταστικά, ως «ειδική ιστορική ανατύπωση» με κυριακάτικη εφημερίδα, η «ιστορική έκδοση» του 1930 «Τα Γιάννενα κι η Νεοελληνική Αναγέννηση» (δεκαετίες τώρα βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του οικείου «Εργαστηρίου»). Μεταφέρω εδώ από το βιβλίο μου, «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» (Αθήνα, «Ελληνικά Γράμματα», 2005, σσ. 539, 161/162), ορισμένες επεξηγήσεις (273-278: για τη συμβολή του Τομέα μας στην άρση της υποτίμησης, ως διδακτικού και ερευνητικού αντικειμένου, της «Νεοελληνικής Φιλοσοφίας»).

Δηλαδή, η πλαισίωση αυτής της ρητορικής αφορά την «πολιτικήν παλινγενεσίαν του γένους» (1798). Ο,τι λοιπόν διατρέχει τη σκέψη των διαφωτιστών από τον Ρήγα ώς τον ύστερο σχεδόν Κοραή (το 1830 την «αναγέννησιν» ονομάζει «μυθολόγημα ψευδέστατον», στον «Διάλογο δύο Γραικών», από τον φόβο η Ελλάδα να μη «δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας»). Με ώθηση τα προπαγανδιστικά έντυπα του Βοναπάρτη (1797) για την «αναγέννησιν της ελευθερίας» και κατακλείδα τη διαβεβαίωση του Καποδίστρια (1830) ότι συντελείται η «βαθμιαία αναγέννησις της Ελλάδος».

Η προσδοκία της εθνικής αφύπνισης, με ιδέα-δύναμη την «αναγέννησιν» του «γένους», αρχικά θεματοποιείται με τους πρόσφυγες βυζαντινούς λογίους στη Δύση (βλ. και Κοραής 1825) και ήταν σύστοιχη με τις αντιλήψεις της εποχής που ονομάσθηκε «Renaissance». Σχεδόν τρεις αιώνες αργότερα ο Κοραής καταγράφει τη ληξιαρχική πράξη γέννησης της «renaissance des Lettres» (1803) των συμπατριωτών του, ενώ ο πρώτος ιστορικός της γραμματολογίας τους πραγματεύεται την «ελληνικήν αναγέννησιν» από τον Αλ. Μαυροκορδάτο ώς τον Κοραή (Σούτσος 1828/1833). Εκτοτε παρέμεινε σε ιστοριογραφική διαθεσιμότητα το θεώρημα της «Αναγεννήσεως της Ελλάδος», για παράδειγμα από τον Α. Γούδα (1870) ή από τον Φάνη Μιχαλόπουλο (1930), δηλαδή από ήσσονος εμβέλειας ιστοριοδίφες, όπως ακριβώς ήταν και ο συγγραφέας της «ιστορικής έκδοσης».

Με άλλη αφορμή ίσως θα πραγματευτώ το ιδιαίτερο βάρος που κατέχει στην ιστορία των ιδεών η ορολογία «νεοελληνική» ή «ελληνική αναγέννηση». Δηλαδή, πώς συνοψίζεται η κυκλική αντίληψη της Ιστορίας είτε η γραμμική θεώρηση του ιστορικού γίγνεσθαι, αλλά και η διαλεκτική κατανόηση του φαινομένου που θα μπορούσε να παραμερίσει τόσο τον ανθρωπομορφισμό όσο και τον μεταφυσικό τόνο του «εκμοντερνισμού». Ετσι δεν θα μπορούσε να αγνοηθεί και ό,τι ο Μοισιόδαξ (1761) ονομάζει «εντελοτεχνία».

Οσο για τον «ηπειρώτικο ευεργετισμό», θα μπορούσα να παραπέμψω σε μια πρόσφατη εργασία μου: «Συζητώντας ξανά για το θέμα της ‘ευεργεσίας’ των Ηπειρωτών», Ιδρυμα Μαραγκοπούλου, Ηπειρώτες και Ηπειρώτισσες, Αθήνα 2017, 107-119. Δηλαδή, για τον συνυπολογισμό όλων των παραμέτρων του φαινομένου, από την οικονομία (με τη συγκρότηση του «έχειν») και την «εθνική ολοκλήρωση» ώς την υπαρξιακή ανάγκη αντιμετώπισης της «φθοράς», με τον ειδικό τρόπο («νόστος») επανασύνδεσης γενέθλιου τόπου και «Διασποράς», βλ. και «Κοινωνική και πολιτική αγορατολμία», Αθήνα, «Παπαζήσης» 2013, 178-181.

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
Γιορτή και ουδετεροπατρία
Το εγχείρημα των εμπνευστών της εορτής και της Ολυμπιακής διασημότητας κ. Αγγελοπούλου υπάρχει κίνδυνος να δημιουργήσει αχρείαστες περιπέτειες και εθνικά πάθη - και όχι εθνική συνείδηση.
Γιορτή και ουδετεροπατρία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το αφήγημα του 1821: κριτική ή επιβεβαίωση;
Η επέτειος των 200 χρόνων από την Επανάσταση είναι πρόκληση να αναμετρηθούμε όχι απλώς με το ιστορικό παρελθόν μας, αλλά με τον καταστατικό μύθο της ελληνικής εθνικής ταυτότητας.
Το αφήγημα του 1821: κριτική ή επιβεβαίωση;
ΑΠΟΨΕΙΣ
1821: απόπειρες αναθεώρησης της σύγχρονης Ιστορίας
Μια περιήγηση στις ενότητες «Η Ελλάδα σήμερα, μετά από μια πορεία 200 χρόνων» και «Ελληνες που άφησαν το αποτύπωμά τους στον κόσμο τα τελευταία 200 χρόνια» της ιστοσελίδας «Ελλάδα 2021» επιβεβαιώνει την...
1821: απόπειρες αναθεώρησης της σύγχρονης Ιστορίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το Εικοσιένα της διασημότητας
Τα 200 χρόνια από το Εικοσιένα, σίγουρα, κάτι θα αφήσουν. Αλλά ‒για μία ακόμα φορά‒ θα αφήσουν τη συνήθη φούσκα: γεμάτα ταμεία της σαγηνευτικής κενοδοξίας, ξέπλυμα ιδιωτικών πόρων και, ίσως, γεμάτα πολιτικά...
Το Εικοσιένα της διασημότητας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το θρυλικό πλοίο «Granma» πιάνει Στέγη
Σχεδόν 60 χρόνια μετά την κουβανέζικη επανάσταση, ο Στέφαν Κέγκι από την τολμηρή ομάδα επιχειρεί να αναδομήσει την κουβανική ουτοπία και τις ματαιώσεις της.
Το θρυλικό πλοίο «Granma» πιάνει Στέγη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι ουρανοξύστες του Ελληνικού και η κολυμβήθρα του Σιλωάμ
Αν αναλογιστεί κανείς τα «έργα και τις ημέρες» των κυβερνήσεων του Μνημονίου, θα διαπιστώσει ότι όλες τους θυσίασαν τους μισθούς, τα μεροκάματα, αποταμιεύσεις, συντάξεις, κοινωνικές παροχές αλλά και τα ασημικά...
Οι ουρανοξύστες του Ελληνικού και η κολυμβήθρα του Σιλωάμ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας