Κοινό γνώρισμα όλων των κυβερνήσεων αυταρχικού ή αντιφιλελεύθερου (illiberal) λαϊκισμού είναι η δυσανεξία τους απέναντι στους θεσμούς που ελέγχουν ή περιορίζουν την εξουσία τους. Και η προσπάθειά τους είτε να τους καταργήσουν είτε να τους εξουδετερώσουν, π.χ. αποψιλώνοντάς τους από αρμοδιότητες ή στερώντας τους πόρους, είτε να τους προσεταιριστούν με τον διορισμό φίλα προσκείμενων μετά τη δημιουργία νέων θέσεων ή/και την παύση ή εξαναγκασμό σε παραίτηση των υπηρετούντων.
Βεβαίως καμιά κυβέρνηση δεν χαίρεται να ελέγχεται από ανεξάρτητους θεσμούς και όλες, λιγότερο ή περισσότερο, προσπαθούν να παρακάμπτουν ή να περιορίζουν τέτοιους ελέγχους. Κάθε κυβέρνηση, με το που αναλάβει την εξουσία, φροντίζει να πάρει μέτρα που διασφαλίζουν την απρόσκοπτη εφαρμογή του προγράμματός της. Το ζήτημα είναι η ένταση και το εύρος των μέτρων αυτών, ιδίως όταν στρέφονται κατά της εξουσίας ανεξάρτητων θεσμών. Οταν αυτά γενικεύονται σε συστηματική και απροκάλυπτη, δηλαδή χωρίς καν την επίφαση εξυπηρέτησης κάποιου σκοπού δημόσιου συμφέροντος, επίθεση στους θεσμούς, τότε πια κάνουμε λόγο για αυταρχικό λαϊκισμό.
Με το «καλημέρα» η νέα κυβέρνηση εμφανίστηκε με πρωτοβουλίες εξαιρετικά αμφιλεγόμενες θεσμικά, νομικοπολιτικά, αλλά και συνταγματικά. Πρώτα κατάργησε τον Γενικό Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης «διά της αναβαθμίσεως» του θεσμού με την ίδρυση της ενιαίας Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, που όμως συνεπάγεται την παύση της υπηρετούσας γενικής επιθεωρήτριας πολύ πριν λήξει η θητεία για την οποία είχε διοριστεί.
Αν την κυβέρνηση την ενδιέφερε μόνο η αναβάθμιση του θεσμού, θα μπορούσε πολύ απλά να ορίσει ότι, όπως όλα τα στελέχη των καταργούμενων φορέων μεταφέρονται στη νέα αρχή, έτσι και η γενική επιθεωρήτρια ασκεί τα καθήκοντα διοικητή της νέας αρχής μέχρι τη λήξη της θητείας για την οποία είχε επιλεγεί. Φαίνεται πως αυτό που ενδιαφέρει την κυβέρνηση δεν είναι οι θεσμοί, αλλά τα πρόσωπα.
Η πιο απροκάλυπτη, στα όρια του εξωφρενικού, παρέμβαση της νέας κυβέρνησης είναι η παύση μιας σειράς μελών και στελεχών της Επιτροπής Ανταγωνισμού με την ex post facto και φωτογραφική κατασκευή νέων κωλυμάτων διορισμού (που ψευδεπίγραφα χαρακτηρίζονται ως «ασυμβίβαστα»), τα οποία οι παυόμενοι δεν μπορούσαν καν να φανταστούν όταν διορίζονταν στις θέσεις τους, διότι απλούστατα κανένας νόμος δεν τα προέβλεπε τότε. Και πάλι αν την κυβέρνηση την ενδιέφερε ο θεσμός, θα θέσπιζε τα νέα κωλύματα για όσους διοριστούν εφεξής. Είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι ο μοναδικός σκοπός που εξυπηρετεί η αναδρομική(!) επιβολή κωλυμάτων διορισμού είναι η απαλλαγή από ανεπιθύμητα πρόσωπα.
Γενικά τα κωλύματα διορισμού είναι ιδιότητες τις οποίες δεν πρέπει να κατέχει ο υποψήφιος κατά τη στιγμή της εκλογής ή του διορισμού του σε ορισμένη θέση. «Αναδρομικό» κώλυμα δεν νοείται καν, συνιστά αντίφαση εν τοις όροις, ένα θεσμικό και νομικό absurdum. Εξάλλου η εγγυημένη ολοκλήρωση της θητείας για την οποία έχει επιλεγεί μέλος ανεξάρτητης αρχής αποτελεί τη σημαντικότερη εγγύηση της ανεξαρτησίας του –αλλιώς μόνο κατ’ όνομα ανεξάρτητη είναι η αρχή.
Αυτά τα στοιχειώδη και αυτονόητα επιβεβαιώνει και η οδηγία 1/2019 της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ορίζοντας ότι η εθνική νομοθεσία για τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού θα πρέπει να ορίζει «εκ των προτέρων» τους λόγους παύσης των μελών τους και θα πρέπει, επίσης «εκ των προτέρων», να ορίζει «σαφείς και διαφανείς κανόνες για την επιλογή» των μελών αυτών, τα οποία μόνο για λόγους «που ορίζονται εκ των προτέρων στη νομοθεσία» μπορούν να παυθούν.
Αυτά τα στοιχειώδη και αυτονόητα επιβεβαίωσε και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, κρίνοντας σε υπόθεση κατά της Ουγγαρίας του αυταρχικού λαϊκιστή Ορμπαν ότι δεν επιτρέπεται σε κράτος-μέλος «να θέσει τέρμα στη θητεία αρχής ελέγχου πριν την αρχικώς προβλεπόμενη λήξη της», καθότι η ανεξαρτησία των αρχών αυτών περιλαμβάνει κατ’ ανάγκη «την υποχρέωση σεβασμού της θητείας των αρχών ελέγχου μέχρι της λήξεώς της και του μη πρόωρου τερματισμού της» (υπόθεση C-288/12).
* Επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ
