Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για «Το φάντασμα της Ιστορίας»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για «Το φάντασμα της Ιστορίας»

  • A-
  • A+
Διάλογος για τη σύγκρουση Νίκου Πουλαντζά και Κορνήλιου Καστοριάδη στη Μεταπολίτευση.

Σας απευθύνω αυτή την επιστολή για να διαμαρτυρηθώ για το πρόσφατο άρθρο σας με τίτλο «Επαναστάτης από τον ΟΟΣΑ», ο πρόλογος του οποίου, γραμμένος από εσάς, διαστρεβλώνει το νόημα των παραθεμάτων που επιλέγει από την πρόσφατη βιογραφία του Καστοριάδη από τον Fr. Dosse. Ασφαλώς δεν είναι κανείς υποχρεωμένος να γνωρίζει εις βάθος τον στοχασμό και τον βίο ενός στοχαστή, όσο σημαντικός και αν είναι αυτός. Ενας επώνυμος συντάκτης είναι ωστόσο ηθικά υποχρεωμένος να αναλαμβάνει την ευθύνη των γραπτών του και των λαθών του, είτε αυτά προέρχονται από άγνοια, είτε από επιλογή. Ως μελετητής του Καστοριάδη και διδάκτωρ Φιλοσοφίας νιώθω υποχρεωμένος να αποκαταστήσω την αλήθεια, παραθέτοντας στους αναγνώστες σας ολοκληρωμένα τα αποσπάσματα στα οποία αναφέρεστε. Δεν θα αναφερθώ στο περιεχόμενο των επιστολών, αλλά μόνο στον δικό σας πρόλογο και, εν συντομία, σε ένα σημείο.

Αναφέρουν οι συντάκτες:

«Βέβαια στην ίδια παράγραφο ο βιογράφος θα σημειώσει ότι ορισμένοι εθνικιστές στην Ελλάδα “επιχείρησαν να οικειοποιηθούν [τον Καστοριάδη] διαστρέφοντας τις απόψεις του”. Και λίγο πιο κάτω: “Σε μια περίοδο ανόδου της Ακρας Δεξιάς στην Ελλάδα, η ιδέα [του Κ.] ότι οι σύγχρονοι Ελληνες είναι απευθείας απόγονοι των Ελλήνων της αρχαιότητας μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνη, οδηγώντας σε απόψεις περί “εκλεκτής φυλής”» (σ. 409). Φαίνεται ότι δεν είχαν την υπομονή να διαβάσουν ολόκληρη την παράγραφο. Την παραθέτω:

«Το έργο του Καστοριάδη Ce quit fait la Grece, που περιλαμβάνει τα σεμινάρια του 1982-83, αφιερωμένα στην αρχαία Ελλάδα, θα κυκλοφορήσει το 2004 από τις εκδόσεις Seuil. Στα ελληνικά, το βιβλίο θα εκδοθεί με τον τίτλο “Η ελληνική ιδιαιτερότητα”· για κάποιους, αυτό θα μπορούσε να δώσει λαβή σε παρεξηγήσεις, επιτρέποντας σε ορισμένους εθνικιστικούς κύκλους να επικαλούνται τον Καστοριάδη. Σε μια περίοδο ανόδου της Ακρας Δεξιάς στην Ελλάδα, η ιδέα ότι οι σύγχρονοι Ελληνες είναι απευθείας απόγονοι των Ελλήνων της αρχαιότητας μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνη, οδηγώντας σε απόψεις περί “εκλεκτής φυλής”, τις οποίες διακινούν κάθε είδους ομάδες και οργανώσεις, συνδυάζοντάς τες μάλιστα με ξενοφοβικές και ρατσιστικές θέσεις. Ολα αυτά, ωστόσο, βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με την πραγματική σκέψη και τις αξίες του Καστοριάδη, ο οποίος έλεγε χαρακτηριστικά: “Οι Ελληνες είναι ρατσιστές». (Fr. Dosse, Καστοριάδης, μια ζωή, μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Πόλις, 2016, σ. 409)».

Ασφαλώς αποδεικνύεται η λαθροχειρία των συντακτών όχι μόνο να αποκρύψουν το πλήρες κείμενο που παραθέτουν, αλλά και να προσθέσουν την εντός αγκύλης σημείωση [του Κ.], αποδίδοντας στον Καστοριάδη ακροδεξιές απόψεις!!! Είναι αδιανόητο, και παραπάνω από εσφαλμένο, βλαβερό να αποδίδεται στον Καστοριάδη ο «εθνικός μύθος» της εγχώριας Ακροδεξιάς.

Θα μπορούσα να πω κι άλλα, όσον αφορά την έλλειψη αντιδικτατορικής δράσης, που καταλογίζουν οι συντάκτες στον φιλόσοφο, αγνοώντας επιδεικτικά ότι ο βιογράφος του αναφέρει τη δημιουργία ομάδας αντιδικτατορικής και πολιτικής δράσης γύρω από τον Καστοριάδη ήδη το 1968 (ό.π. σ. 285-286). Δεν αρμόζει να απαντήσω εγώ σε αυτό, μα οι σύντροφοι του Καστοριάδη.

Αναμένω την απάντηση των συντακτών για το σημείο που ανέφερα και την επιλογή τους να αποδώσουν στον Καστοριάδη θέσεις που ποτέ δεν είχε και μάλιστα, σύμφωνα με τον βιογράφο του, «βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση» με τις αξίες και τη σκέψη του. Είναι προσβολή αυτή η διαστρέβλωση, όχι μόνο απέναντι στη μνήμη του Καστοριάδη, στους συντρόφους του και σε όσους μελετούμε τη σκέψη του, μα και στις ίδιες τις αξίες που υπερασπίστηκε σε όλη του τη ζωή, την αυτονομία, τη δημοκρατία, την κοινωνική και ατομική απελευθέρωση.

Αναμένω τη δημοσίευση της επιστολής μου, προσμένοντας πως θα είστε συνεπείς με τις διακηρυγμένες αρχές της ελευθεροτυπίας και της εφημερίδας σας.

Ιωάννινα

Αλέξανδρος Σχισμένος, διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Η απάντηση των συντακτών

Αντιπαρερχόμενοι το ύφος των επιστολογράφων περιοριζόμαστε σε κάποιες σύντομες σχετικές παρατηρήσεις, ώστε να μη μένει η παραμικρή αίσθηση ότι η κριτική που ασκεί ο Πουλαντζάς στον Καστοριάδη μπορεί τελικά να σχετικοποιηθεί μέσα σε ένα σύννεφο από ηθικολογίες και αντεγκλήσεις, εκατέρωθεν ενοχοποίηση και προσωπικές διαφορές.

Προκαλεί, αλήθεια, δυσάρεστη αμηχανία η εμμονή στην επισήμανση της δραστηριότητας μεμονωμένων ατόμων ή μιας ομάδας που εμπνεύστηκαν από τον Καστοριάδη, προκειμένου να δικαιολογηθεί η απουσία του ίδιου από τους αγώνες κατά της χούντας. Στις σελίδες 285-286 της βιογραφίας του Φρ. Ντος, στις οποίες παραπέμπει ο πρώτος επιστολογράφος, απλώς παρατίθενται κάποιες αδιάφορες λεπτομέρειες για τον κύκλο που σχετιζόταν με τον Καστοριάδη, χωρίς να προσθέτουν τίποτε σε όσα αναφέραμε (βλ. τη σύνοψη της Σερβάν Ζολιβέ, «Φιλοσοφία και πολιτική σκέψη κατά τη διάρκεια της δικτατορίας», ανακοίνωση στο Γαλλ. Ινστ. σε συνέδριο με αυτό το θέμα, προσβάσιμη στην ιστοσελίδα BLOD). Η υπογραφή και η διανομή μιας προκήρυξης από κάποιους ή η διακίνηση κειμένων του Καστοριάδη, ασχέτων με τη δικτατορία στην Ελλάδα, μέσα στον ωκεανό των πολιτικών δραστηριοτήτων στο μεταμαγιάτικο Παρίσι, μεταξύ αυτών και πολλών κατά των δικτατοριών της νότιας Ευρώπης, χωρίς κανείς να υποτιμά κανέναν και τίποτε, δεν είναι όμως το ζήτημα.

Πρόκειται για την αποχή του Καστοριάδη από τους αγώνες κατά της χούντας και όχι για το αν κάποιοι και πώς εμπνεύστηκαν από αυτόν, ούτε για την τακτική των πολυποίκιλων αντιστασιακών οργανώσεων ή την πορεία των ηγετών και των μελών τους μετά την πτώση της δικτατορίας. Μισό αιώνα μετά την εποχή εκείνη δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να πιστοποιεί τη συμμετοχή του στον αγώνα κατά της δικτατορίας. Η δημόσια πολιτική στάση ενός στοχαστή, του οποίου το έργο έχει από την αρχή μέχρι το τέλος ρητή πολιτική στόχευση, δεν αποτελεί βέβαια επιχείρημα ad hominem, όπως δεν είναι τέτοιο και η κριτική σχετικά με τον ΟΟΣΑ.

Η τελευταία θέση που κατείχε σε αυτόν τον οργανισμό, πριν από την αποχώρησή του, ο Καστοριάδης ήταν Director of Statistics, National Accounts and Growth Studies (Διευθυντής του τμήματος Στατιστικής, Εθνικών Λογαριασμών και Αναπτυξιακών Μελετών) έχοντας στην υπηρεσία του, σύμφωνα με τη διατύπωση του βιογράφου του, προσωπικό 120 ατόμων. Ο ίδιος ο Καστοριάδης θα έσπευδε να παρατηρήσει ότι οι στατιστικές μελέτες οικονομικών μεγεθών και η επεξεργασία αναπτυξιακών σχεδίων αποτελούν κάθε άλλο παρά πολιτικά ουδέτερες δραστηριότητες. Αυτήν τη συνάφεια επισημαίνει ο Πουλαντζάς, που δεν είναι βέβαια ηθικού αλλά απολύτως πολιτικού χαρακτήρα. Εξ άλλου, το γεγονός ότι κάθε θεσμός είναι ιδεολογικά φορτισμένος δεν σημαίνει ότι τα τραπεζικά ιδρύματα, τα πανεπιστήμια, οι εφημερίδες ή τα ερευνητικά κέντρα διαδραματίζουν όλα και πάντα τον ίδιο ρόλο στις πολιτικές και ιδεολογικές συγκρούσεις.

Αναφορικά με τις θέσεις για την ελληνική αρχαιότητα, αυτό που επισημάναμε παραπέμποντας και στον βιογράφο του είναι γνωστό και συζητημένο από πολλά χρόνια. Η θέση του Καστοριάδη για τον αρχαιοελληνικό κόσμο, εξαιτίας του αφαιρετικού και αδιαφοροποίητου χαρακτήρα της προσέγγισής του, γίνεται λειτουργική για ποικίλες αντιλήψεις που προσφεύγουν στην ελληνική αρχαιότητα για να στοιχειοθετήσουν την κριτική τους στη νεοελληνική πραγματικότητα. Ετσι προϋποτίθεται ή αποκαθίσταται μια εικόνα συνέχειας του ελληνισμού, που εμφανίζεται ως πορεία έκπτωσης από κάποιο ιδεατό υπόδειγμα ή έστω τα προς διατήρηση σπέρματά του. Αν αυτό διαστρέφει τη σκέψη του Καστοριάδη, τότε θα έπρεπε να απασχολήσει το γεγονός ότι το έργο μένει «ευάλωτο» σε χρήσεις ενάντια στις προθέσεις του δημιουργού του. Και πράγματι, η μοναδικότητα της κλασικής αρχαιότητας που φιλοτεχνεί ο Καστοριάδης επισείεται από τα πιο ετερόκλητα ρεύματα, ώστε οι νεοέλληνες να συμμορφωθούν προς τις οιονεί προγονικές επιταγές τις οποίες έχουν προδώσει.

Δηλαδή να φανούν συνεπείς προς την ψευδεπίγραφη συνέχεια του ελληνισμού, ώστε να εξυπηρετηθούν οι σκοποί των κατασκευαστών της (βλ. Φ. Τερζάκη, «Για τον “Καστοριαδισμό” ως ιδεολογία», περ. «Βαβυλωνία», τχ. 40, 2008). Δεν θα ήταν όμως στοιχειώδες ζητούμενο μιας ριζικής χειρονομίας, όπως αυτής του Καστοριάδη, να συμπεριλαμβάνει και μια ρητή τοποθέτηση στο πρόβλημα της συνέχειας ή ασυνέχειας του ελληνικού πολιτισμικού χώρου, στο μείζον επίδικο δηλαδή της εθνικής ιδεολογίας εδώ και δύο αιώνες;

Οσον αφορά το σκίτσο του Μακρή, αυτό νοηματοδοτείται από το ιστορικό πλαίσιο που υποδηλώνει η ημερομηνία δημοσίευσής του. Αν ξενίζει ίσως κάποιους σήμερα, θα πρέπει να αναλογιστούν πόσο ξένισε η στάση του Καστοριάδη κατά την εκρηκτική του είσοδο στην επίσημη ελληνική σκηνή το 1989. Διότι ένα κοινό που περίμενε την ανατρεπτική παρουσία του στην ευρύτερη δημόσια σφαίρα, αντί να δει τον επαναστάτη που θέτει με τον λόγο του μια θρυαλλίδα στα θεμέλια των θεσμών της, είδε το επισφράγισμα της αποδοχής του από αυτούς, καθώς αναγορεύεται σε επίτιμο διδάκτορα της Παντείου. Πολύ περισσότερο, όταν ταυτόχρονα δεχόταν την κολακεία της επίσημης δημοσιότητας που αναμφίβολα προσάρμοζε τη σκέψη του κατά πώς συνέφερε τα ιδεολογικά της σχήματα.

Σε αυτό συνέβαλε όμως καθοριστικά και ο ίδιος, καθώς η προσδοκώμενη, όσο και ευπρόσδεκτη, ριζική κριτική των νεοελληνικών κοινωνικών συνθηκών αρθρωνόταν από τον Καστοριάδη με τον ισοπεδωτικό τρόπο που είδαμε πάλι τα τελευταία χρόνια να προβάλλονται τα κυρίαρχα ιδεολογήματα. Οτι οι νεοέλληνες είναι «κατιγκοειδείς, καθίκια, χτήνη τετράποδα, τερατώδη όντα, κερατάδες, οι Ρωμιοί, επίπεδο γειτονιάς» είναι κάποιες μόνον κρίσεις από αμέτρητες άλλες παρόμοιες (βλ. συνολικά Ν. Ξηρουδάκης, «Ο κατά φαντασίαν αιρετικός κ. Καστοριάδης», περ. «Σχολιαστής», τχ. 75, 1989). Τις εξέφερε σε πολυάριθμες συνεντεύξεις, τότε αλλά και αργότερα, μαζί με τους κοινούς τόπους περί ακαμάτηδων συμφεροντολόγων Ελλήνων γενικώς και αορίστως, που ανασύρει κάθε φορά ο κυρίαρχος λόγος, όταν διακυβεύεται η απόδοση πολιτικών ευθυνών και επιχειρείται η απόσεισή τους από όσους πραγματικά τις φέρουν, αντί αυτές να αναζητηθούν στο πεδίο των κοινωνικών σχέσεων.

Η αλήθεια για την κοινωνία, την πολιτική και τη στάση σε αυτές δεν βρίσκεται στην ηθικολογία, όπως φαίνεται ότι κατανοούν κάθε κριτική στάση και τα ζητούμενά της οι επιστολογράφοι. Είναι τελείως αδιάφορο αν και ποια προσωπικά κίνητρα μπορεί να έχει ή όχι ο Λεφόρ. Θα έπρεπε μάλλον να απασχολεί το αν έχει βάση στα πράγματα η κριτική του. Είναι δε μάλλον παιδαριώδες να βγαίνει το υποδεκάμετρο των αυθεντιών, προκειμένου να αξιολογηθεί ένας στοχαστής σε σχέση με κάποιον άλλον, καθώς άλλοι μπορούν να επικαλεστούν άλλες αυθεντίες. Η αξιολόγηση της σκέψης δεν μπορεί όμως να είναι αντικείμενο μπερλίνας, αλλά άσκησης της ίδιας της σκέψης της καθεμιάς και του καθενός. Οπως είναι πράγματι απαραίτητη η μελέτη του έργου, άλλο τόσο απαραίτητη είναι η εγρήγορση απέναντι στις αντιφάσεις του και τις ενδεχόμενες πολιτικές και ιδεολογικές του χρήσεις εξαιτίας των τυφλών του σημείων, αντί για την επίκληση της αυθεντίας άλλων.

Είναι βέβαιο ότι όσοι θέλουν να στοχαστούν την αυτονομία, όπως οι επιστολογράφοι, θα συμφωνούσαν χωρίς άλλο με αυτό το πρόταγμα. Αν το εγχείρημά της καστοριαδικής εκδοχής της αυτονομίας δεν προβλέπει χώρο για την άσκηση κριτικής, τότε πρέπει μάλλον εκεί να αναζητηθούν τα προβλήματα (βλ. Π. Μπασάκος, «Η ριζική καταδίκη του Λόγου», περ. «Σχολιαστής», ό.π.). Και αυτά δεν πρόκειται να λυθούν με συνεχείς, όσο και παρέλκουσες, διαβεβαιώσεις καλών προθέσεων που σταθερά παρεξηγούνται, ούτε με τη μόνιμη δυσανεξία απέναντι στην επισήμανση κρίσιμων αντιφάσεων μεταξύ διακηρύξεων και πολιτείας του Καστοριάδη. Προς τι άλλωστε η επανάληψη της απαξίας για τον Πουλαντζά, τη στιγμή που αναφερθήκαμε ρητά σε αυτήν, παραθέτοντας ολόκληρο το σχετικό απόσπασμα;

Αν, τέλος, η κριτική του Πουλαντζά στον Καστοριάδη μπορεί να αποτελέσει αφορμή για την επανεξέταση ζητημάτων που ξεπερνούν το εν λόγω ιστορικό επεισόδιο, τούτο μάλλον οφείλεται στο ότι πράγματι τα φαντάσματα επανέρχονται – υπενθυμίζοντας τις δικές μας ενοχές, αλλά και μη μπορώντας να ησυχάσουν από τις δικές τους.

Δημήτρης Καρύδας, Δημήτρης Ψαρράς

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αξία του Καστοριάδη
Στο άρθρο των Δ. Ψαρρά-Δ. Καρύδα στην «Εφ.Συν.» (20-7-2019) είναι εμφανής η προσπάθεια για απαξίωση του Κορνήλιου Καστοριάδη, όπως δηλώνεται τόσο στον ειρωνικό τίτλο και στο υποτιμητικό κακόγουστο σκίτσο του...
Η αξία του Καστοριάδη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δεν φιλοσοφούμε για να σώσουμε την επανάσταση
Στη Γαλλία, θα συνεχίσει τη στρατευμένη πρακτική πολιτική δραστηριότητά του ανελλιπώς μέχρι και τις αρχές του 1967, δίνοντας μάλιστα από το ’49 ζωή στην εμβληματική ομάδα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» και το...
Δεν φιλοσοφούμε για να σώσουμε την επανάσταση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οὐκ ἐᾶ με καθεύδειν τὸ τοῦ Καστοριάδου τρόπαιον
Στο αφιέρωμα σας για τον Πουλαντζά (21-22 Ιουλ. 2019, Το φάντασμα της Ιστορίας) μια αήθης επίθεση του Πουλαντζά το 1977 κατά του Κορνήλιου Καστοριάδη παρουσιάζεται ως περίπου σύγκρουση δύο γιγάντων...
Οὐκ ἐᾶ με καθεύδειν τὸ τοῦ Καστοριάδου τρόπαιον
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Καστοριάδης και ο Μάης 1968
Στο αφιέρωμα της «Εφ.Συν.» για τον Μάη 1968, γράφτηκε από κάποιους ότι ο Καστοριάδης απείχε από το κίνημα και ότι ήταν απλός παρατηρητής. Η αλήθεια είναι διαφορετική. Κατ’ αρχάς ο ίδιος ο Καστοριάδης σε...
Ο Καστοριάδης και ο Μάης 1968
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τον Μιχάλη Ράπτη
Φέτος συμπληρώθηκαν είκοσι χρόνια από τον θάνατο του Μιχάλη Ράπτη (Αλεξάνδρεια 1911 – Αθήνα 1996), τον οποίο γνώρισα από κοντά το 1983 συμμετέχοντας στο Διεθνές Σεμινάριο «O Karl Marx και η εποχή μας» που ο...
Για τον Μιχάλη Ράπτη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δεν σ’ τα είπαν όλα... και δεν σ’ τα είπαν καλά!
Ανεπίδοτη επιστολή στον γραμματέα της Νεολαίας ΣΥΡΙΖΑ, Ιάσονα Σχινά-Παπαδόπουλο στέλνουν στην «Εφημερίδα των Συντακτών» τα στελέχη του ΚΚΕ (μ-λ), Γρηγόρης Ανδρεάτος, Αντρέας Βογιατζόγλου, Δημήτρης Μάνος, Νίκος...
Δεν σ’ τα είπαν όλα... και δεν σ’ τα είπαν καλά!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας