Μετά την έξοδο από τα Μνημόνια το καλοκαίρι, και με τις ενδείξεις της οικονομικής ανάκαμψης φανερές πλέον, το ελληνικό πολιτικό σκηνικό αναδιατάσσεται ραγδαία. Σε αυτό το πλαίσιο, η Συμφωνία των Πρεσπών αποδεικνύεται καταλυτική, όχι μόνο σε σχέση με τη διεθνή αναβάθμιση της Ελλάδας, μετά τις ταπεινώσεις των χρόνων της κρίσης, αλλά και με την ανασυγκρότηση του δημοκρατικού – προοδευτικού χώρου.
Iδιαίτερα μετά την αποχώρηση των ΑΝ.ΕΛΛ. από την κυβερνητική πλειοψηφία, και παράλληλα με την αποδιάρθρωση και ραγδαία συρρίκνωση του ΚΙΝ.ΑΛΛ. Αλλά η αναδιάταξη του εσωτερικού πολιτικού πεδίου δεν αφορά μόνο τα μικρά κόμματα. Θα επηρεάσει συνολικά τις πολιτικές δυνάμεις με τη συγκρότηση δύο πόλων. Ενός συντηρητικού, που εξελίσσεται ραγδαία σε αντιδραστικό, και ενός δημοκρατικού-προοδευτικού, που πρέπει να συγκροτηθεί πάνω στις μεγάλες ιστορικές αρχές της δημοκρατικής παράδοσης στην Ελλάδα και πάνω στα μεγάλα διακυβεύματα της σημερινής Ευρώπης.
Καταλύτης η Συμφωνία των Πρεσπών
Αξίζει να κατανοήσουμε γιατί η Συμφωνία των Πρεσπών υπήρξε καταλυτική και πώς οι συντηρητικοί έγιναν αντιδραστικοί. Η αντιπολίτευση, ξεκινώντας από αντιρρήσεις τακτικής, κατέληξε σε αντιρρήσεις επί της αρχής. Δηλαδή στο «η Μακεδονία είναι μία και ελληνική, δεν παραχωρούμε όνομα και ταυτότητα». Μα αυτός είναι ο σκληρός πυρήνας του ελληνικού εθνικισμού. Εδώ ίσως φάνηκε κάτι που το παρατηρήσαμε και σε μια σειρά από νομοσχέδια δικαιωμάτων που έφερε στη Βουλή ο ΣΥΡΙΖΑ.
Στην αρχή διαφωνίες τακτικής, στη συνέχεια διαφωνίες επί της αρχής. Συμπέρασμα; Η συντήρηση έχει διευρυνθεί και μεταλλαχθεί σε αντίδραση, τα επιχειρήματά της εξανεμίζονται σε δηλώσεις ακραίων προκαταλήψεων, συκοφαντίες και ηθικό πανικό. Αλλά αυτό σημαίνει συγκρότηση πολιτικού πόλου. Συσσώρευση δυνάμεων και ιδεολογική μεταλλαγή.
Από την άλλη μεριά, η Συμφωνία των Πρεσπών μάς δείχνει και την εξέλιξη του αντίπαλου χώρου. Γιατί, όπως είδαμε έμπρακτα και στη συγκέντρωση της περασμένης Κυριακής στο Μέγαρο Μουσικής, δείχνει ότι η τολμηρή πολιτική αρχών, η πολιτική εκσυγχρονισμού των διεθνών σχέσεων και των ιδεών πάνω στις οποίες εδράζονται, μπορεί να πετύχει ευρύτερες πολιτικές συσπειρώσεις και να απελευθερώσει δυνάμεις.
Πρέπει όμως να προχωρήσουμε ακόμη ένα βήμα. Γιατί το ζήτημα δεν είναι μια παρατακτική άθροιση δυνάμεων. Το ζήτημα είναι η συγκρότηση. Και η λέξη συγκρότηση σημαίνει διαδικασία στην οποία όλοι αλλάζουν. Ο ΣΥΡΙΖΑ αυτά τα χρόνια της διακυβέρνησης άλλαξε. Αλλά και στον ευρύτερο δημοκρατικό και αριστερό κόσμο, πρόσωπα και δυνάμεις επίσης άλλαξαν.
Εκείνο που μένει να γίνει είναι η ώσμωση. Για να το θέσω διαφορετικά: Αν δούμε τον ΣΥΡΙΖΑ ως πομπό και την Κεντροαριστερά ως δέκτη ξεχωριστά, λίγα θα αποκομίσουμε. Εκείνο που πρέπει να γίνει είναι πομπός και δέκτης να μπουν σε αμοιβαία διαδικασία. Αυτή η διαδικασία δεν θα προκαλέσει μόνο ποσοτικές μεταβολές αλλά και ποιοτικές. Αυτό σημαίνει δυναμική διαδικασία.
Ο προοδευτικός δημοκρατικός χώρος είναι ένα πεδίο απαιτητικό, μια σημαντική ενδοχώρα υπεύθυνων, σκεπτόμενων πολιτών, που αποδυναμώθηκε, απενεργοποιήθηκε, βρέθηκε σε αμηχανία, κατακερματίστηκε, στράφηκε σε διάφορες κατευθύνσεις, αλλά δεν βρήκε τις λύσεις που ζητούσε στα χρόνια της κρίσης. Σήμερα μοιάζει να ξαναβρίσκει τα αντανακλαστικά του προκειμένου να ανασυγκροτηθεί, με πυρήνα την ανάπτυξη της χώρας, την κοινωνική δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη, τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό και, εξαιρετικά σημαντικό, το ακροδεξιό φάντασμα που πλανάται πάνω από την Ευρώπη.
Η πολιτισμική δημοκρατία
Εχει γίνει συνείδηση, στον χώρο αυτό, ότι η πολιτική δεν ασκείται μόνο σε πυκνούς χρόνους εκλογών, δεν ασκείται σε χώρους ειδικά προορισμένους γι’ αυτήν, αλλά ασκείται στην καθημερινή ζωή των πολιτών, στον δημόσιο χώρο, εκεί όπου δεν φτάνει η πολιτική δημοκρατία για να λύσει τα προβλήματα, αλλά χρειάζεται να υπάρξει μια ευρύτερη πολιτισμική δημοκρατία.
Και εδώ θέλω να προσκομίσω ένα καινούργιο στοιχείο στη συζήτηση: την έννοια της πολιτισμικής δημοκρατίας. Προφανώς συνδέεται στενά με την πολιτική δημοκρατία. Αλλά αυτή η τελευταία δεν μπορεί να αναπτυχθεί στο περιορισμένο και ρηχό πλαίσιο όπου συχνά λειτουργεί, στο πλαίσιο της απλής αντιπροσώπευσης.
Για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα της κοινωνίας και της κουλτούρας της καθημερινής ζωής, η πολιτική δημοκρατία έχει ανάγκη από την ενδοχώρα της πολιτισμικής δημοκρατίας, έτσι ώστε οι ανισότητες και οι διακρίσεις να μη δρουν ανενόχλητες και να αποκαλύπτονται σε όλο το βάθος, τη λειτουργία και τις μορφές τους, θέτοντας το πολιτικό σύστημα μπροστά στην υποχρέωση να παρεμβαίνει. Διαφορετικά, αυτό παραμένει μια παράλληλη ξένη πραγματικότητα, που δεν αγγίζει τον βίο των ανθρώπων και για την οποία πραγματικότητα οι πολίτες όλο και λιγότερο ενδιαφέρονται. Τα νέα κοινωνικά κινήματα έφεραν στο φως αυτή ακριβώς την απόσταση, την ασυμμετρία, διατυπώνοντας πέρα από τα ταξικά αιτήματα, που η εργατική τάξη πάλευε γι’ αυτά, αιτήματα στο πεδίο των διακρίσεων, όπως της φυλής, του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της θρησκευτικής ελευθερίας, της γλώσσας, κ.λπ.
Είτε πρόκειται για τον φασισμό, τον ρατσισμό και τον σεξισμό, είτε πρόκειται για το bulling στη σχολική κοινότητα, είτε για τη βία στα γήπεδα και τον χουλιγκανισμό στις πολιτικές συμπεριφορές, στην οικονομία, στο περιβάλλον, διαπιστώνει κανείς μια αδυναμία σχεδίου και συμμαχιών για την αντιμετώπισή τους.
Κι όμως, δηλητηριάζουν την καθημερινή ζωή χιλιάδων ανθρώπων και πρέπει να γίνει συνείδηση στην κοινωνία μας ότι το κόστος πρόληψης είναι πολύ μικρότερο από το τεράστιο κόστος θεραπείας τους. Χρειαζόμαστε πολιτισμικές πολιτικές με ισχυρά και γρήγορα αντανακλαστικά για τα φαινόμενα αυτά, χρειαζόμαστε περιφερειακή και ισχυρή ενίσχυση της από τα κάτω οργάνωσης του πολιτισμού.
Το ζήτημα της δημοκρατίας μέσα στα κόμματα είναι επίσης κρίσιμο για το άμεσο μέλλον, έχει καθυστερήσει πολύ και μπλοκάρει το πολιτικό σύστημα. Ο χώρος που θα το τολμήσει αποφασιστικά θα αποκτήσει σαφές προβάδισμα γιατί η κοινωνία το περιμένει, είναι ώριμη.
Επικρατεί εδώ και χρόνια μια αμηχανία, κυρίως στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Από την άλλη μεριά, ένας ριζοσπαστισμός χωρίς αντίκρισμα, περισσότερο ρητορικός και λιγότερο διακυβερνητικός. Σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης δεν μπορείς να κάνεις μόνος σου τις αλλαγές που χρειάζονται. Δεν μπορείς όμως να μένεις και αδρανής. Χρειαζόμαστε ένα ιθαγενές παράδειγμα οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής αναδιάρθρωσης, συμπεριληπτικό, συμμετοχικό, τεχνολογικά αναπτυγμένο, αξιοκρατικό. Είναι η στιγμή να δημιουργηθεί για τη χώρα μια πληθυντική προοδευτική παράταξη που δεν θα επιτρέπει στη συντήρηση να επιστρέψει και μάλιστα με αντιδραστικό πρόσημο.
Οι πολίτες ψηφίζουν μία φορά στα τέσσερα χρόνια αλλά βιώνουν τους φόβους και τις ελπίδες, τα προβλήματα και τις αναμονές, τη ματαίωση ή την πολιτική προσδοκία κάθε μέρα και σε κάθε σχέση στον δημόσιο χώρο, σε πολλά επίπεδα. Η πολιτισμική βιοποικιλότητα κινδυνεύει από την επέκταση της ανεξέλεγκτης και αδιαμεσολάβητης πανίδας μιας νεοφιλελεύθερης ζούγκλας συμφερόντων που επιδιώκουν την επέκτασή τους πάση θυσία.
Ενας πόλεμος διεξάγεται στο πεδίο του προσεταιρισμού των συνειδήσεων, συχνά με καθησυχαστικά λόγια ουδετερότητας και καθωσπρεπισμού. Συνεπώς, οι αντιστάσεις των πολιτών απέναντι στις διάφορες απόπειρες κυριαρχίας, η διαμόρφωση της δικής τους ξεχωριστής άποψης και στάσης απέναντι σε οργανωμένες προπαγανδιστικές καμπάνιες, η συνθήκη του δημόσιου χώρου ως χώρου αξιοκρατίας, αξιοπιστίας και εγγύησης κοινωνικής δικαιοσύνης γίνεται πιο σύνθετη.
Αυτή την ωρίμανση και τους όρους διακυβέρνησης του συμβολικού κόσμου, δηλαδή του τρόπου που αναλύουμε και στοχαζόμαστε ως πολίτες τα κοινωνικά φαινόμενα, πρέπει να εξασφαλίζει η πολιτεία και όχι μόνο τη σωστή καταμέτρηση ψήφων στις εκλογές. Ο πολιτικός χρόνος δεν είναι ο εκλογικός, αλλά είναι ο κοινωνικο-πολιτισμικός χρόνος. Οι απολυταρχικές νοοτροπίες και συμπεριφορές, τα ξενοφοβικά και ρατσιστικά μορφώματα και η πολιτική τους έκφραση φωλιάζουν εκεί όπου ο κοινωνικός ιστός χάνει τα βασικά συστατικά της αλληλεγγύης, της δικαιοσύνης, της εμπιστοσύνης.
* υπουργός Πολιτισμού
