Ενας ογκώδης φάκελος μας ήλθε από την Κολονία. Ο ανεψιός μας Δημήτρης Κράββαρης, διδάκτορας του Πανεπιστημίου VII των Παρισίων, μαζί με τη σύζυγό του Αnne είχαν μεριμνήσει για φυλλάδια, περιοδικά και βιβλία με περιεχόμενο τη σκέψη του Marx, με αφορμή την επέτειο των διακοσίων χρόνων από τη γέννησή του. Προτάσσω τη φρεσκοτυπωμένη μονογραφία του Michael Quante για τη φιλοσοφική σκέψη του Marx. Αυτή τη φορά θα το συζητήσω μαζί του πώς θα μπορούσε να τεθεί ένα τέτοιο ζήτημα, σ’ έναν κόσμο που δεν έχει σταματήσει να «εξεγείρεται», ρωτώντας τον «ασυμφιλίωτο» «παππού» (βλ. Ο Marx στον καθρέφτη, 2014: 85-88). Ετσι:
1. Τι ασκεί «άμεση» επίδραση στη φιλοσοφία;
Αν «πολλές» φορές η οικονομία «έμμεσα» παίζει τέτοιο ρόλο, αντίθετα «νομικές, πολιτικές και ηθικές αντανακλάσεις» επηρεάζουν «άμεσα» την εμφάνιση του φιλοσοφείν. Αυτό είπε αμυνόμενος ο Fred (27.10.1890). Δεν θα είχα αντίρρηση αν μια τέτοια διευκρίνιση αφορούσε τη φιλοσοφική παραγωγή που βρίσκει ρωγμές για να διαπεράσει το «κράτος της αναγκαιότητας» και να μην μας αποπροσανατολίζει από το «κράτος της ελευθερίας». Χωρίς, βέβαια, να έχω την ψευδαίσθηση ότι το πεδίο του «αυτοσκοπού» μπορεί τάχα να «ανθίσει» δίχως να πατάει γερά στη «βάση του κράτους της αναγκαιότητας» (1894). Σε κάθε περίπτωση θα πρόκειται για επιτυχές «άλμα» (Engels 1878), χωρίς «αναβολικά» ή κάθε είδους ενισχυτικά της πολιτικής εξουσίας των «προλεταρίων» (βλ. και 1867).
2. Ο φιλόσοφος καταφτάνει «post festum»;
Κατόπιν εορτής, για παράδειγμα, προσέρχεται ο Hegel (Engels – Marx 1845) – αυτός και η «κουκουβάγια» του με το λυκόφως. Το ζήτημα είναι πώς να συμμετέχεις στο λυκαυγές της νέας κοινωνίας που δεν θα παράγει ή θα αναπαράγει «μυστικά» (1867).
3. Γιατί εμφανίζεται ως «αντιδημοφιλής» η φιλοσοφία;
Δηλαδή, «unpopulär»; Οταν δεν κατανοείται, μοιάζει με «καθηγητή μαγείας» που οι «εξορκισμοί» του εξωτερικεύονται με κάθε «επισημότητα». Μόνο που η φιλοσοφία δεν κατοικεί «έξω από τον κόσμο». Οσοι θεραπεύουν, ακόμη και μέσα από «ενέργειες» τις «πιο λεπτές» ή τις «πιο επιτηδευμένες», αποτελούν «καρπούς της εποχής» τους και δεν ξεφυτρώνουν «από τη γη σαν τα μανιτάρια». Ετσι, αντί για «φιλοσοφική δυσπεψία», να αναζητηθεί το «πνευματικό κέρδος» του «παρόντος κόσμου» ως «αμοιβαία σχέση με τον πραγματικό κόσμο του καιρού» τους (14.7.1842: 97/98).
4. Τα σημαίνει απώλεια της «αυτονομίας» της;
Οταν το αντικείμενο μελέτης της δεν είναι η ίδια η «πραγματικότητα». Γι’ αυτό φτερουγίζει στον αέρα χωρίς να ξέρει πού βρίσκεται, όποια «αντανάκλαση» («Spiegelung») του κόσμου της κι αν κομίζει. Ξανά, πάλι, «κριτική ρήξη» και «πραγμάτωση» της φιλοσοφίας αφού θα την έχουμε «υπερβεί» (1843/1844).
5. Τι όμως μπορεί να αντικαταστήσει τη φιλοσοφία;
Οταν η «ανεξάρτητη φιλοσοφία» απολέσει τον σύνδεσμο με την πραγματικότητα, τότε μπορεί να λάβει τη θέση της «μια περίληψη των πιο γενικών αποτελεσμάτων της μελέτης της ιστορικής ανάπτυξης». Οταν επιδιδόμαστε στη «μελέτη του πραγματικού» μια τέτοια πρόβλεψη δεν εμφανίζεται πραγματοποιήσιμη. O Fred (1888) συνόψισε το αξεπέραστο ερώτημα: «Μπορούμε με τις παραστάσεις και τις έννοιες να συγκροτήσουμε μια ορθή αντανάκλαση (Spiegelbild) της πραγματικότητας»; Σε κάθε περίπτωση ή πριν από οποιονδήποτε μας αφορά πρώτους… Για τούτο σωστά προσέθεσε στο τέλος του κειμένου του τις επονομασθείσες «Θέσεις» μου για τον Feuerbach, από τις οποίες συγκρατώ εδώ ότι η «πράξη» αποδεικνύει το «εγκόσμιο της σκέψης» (1845).
6. Θα μπορούσες να αποδεχτείς τον χαρακτηρισμό «φιλόσοφος»;
Σύμφωνα με τις έως τώρα απαντήσεις δεν αποποιούμαι έναν τέτοιο χαρακτηρισμό, ακόμη κι αν η μόνη μου συγγραφή θα ήταν ο πρώτος τόμος του Κεφαλαίου και οι πρόλογοί του.
7. Εως πού το «φιλοσοφούσες»;
Εγώ, ειδικότερα, πολύ νωρίς αποποιήθηκα κάθε ερμηνεία «sub specie rei publicae»: για να στραφώ προς την εξακρίβωση των προϋποθέσεων της κοινωνικής επανάστασης. Βέβαια, η απάντησή μου υπογραμμίζει ότι ο «επιστημονικός σοσιαλισμός» σημαίνει τη στροφή της «επιστήμης στη γνώση του κοινωνικού κινήματος που ο ίδιος ο λαός δημιουργεί» ή ότι η νίκη του σοσιαλισμού αναμένεται «αποκλειστικά από τη διανοητική ανάπτυξη της εργατικής τάξης, όπως θα προέκυπτε αναγκαία από την κοινή δράση και τη συζήτηση» (Engels 1890).
8. Τι αποστάσεις όμως κρατούσες από μια τέτοια κωδικοποίηση της «διδασκαλίας» σου;
Καλώς προσέθεσες τα εισαγωγικά. Ολοι οι παράγοντες ενός τέτοιου του διαλόγου δεν ήταν ποτέ δεδομένοι: ούτε η «διδασκαλία» (αφού ήρθαν στην επιφάνεια έργα εντελώς άγνωστα) ούτε η «μέθοδος» (που κατακτάται και δεν προικοδοτείται από καμιά κομματική επιφοίτηση) ούτε ο προβληματισμός μιας εποχής. Η δημιουργική κατάκτηση των μεθοδολογικών προϋποθέσεων της ζωντανής μου θεωρίας συντελείται ως καθημερινή επίμοχθη ανάλυση –κάποτε ο Fred έφτασε να πει ότι ο μαρξισμός «δεν είναι δόγμα, αλλά μια μέθοδος» (11.5.1895)- των κοινωνικών συνθηκών.
* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
