Μαμά το 2026: Ισορροπώντας ρόλους σε έναν κόσμο που αλλάζει

Μάνα, μητέρα, μαμά… χρόνια πολλά! Οπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, η μητέρα είχε την τιμητική της στα μέσα του Μαΐου. Πέρα όμως από τη συμβολική της διάσταση, η μητρότητα συνιστά μια βαθιά μεταμορφωτική εμπειρία, η οποία συνοδεύεται από σημαντικές κοινωνικές, ψυχολογικές και συναισθηματικές προκλήσεις, ιδιαίτερα στη σύγχρονη εποχή. Ωστόσο, σήμερα, μέσα στο σύνθετο πλαίσιο της μετανεωτερικής αναδιαμόρφωσης της οικογενειακής αγωγής, η μητέρα βρίσκεται αντιμέτωπη με την πλάνη των βεβαιοτήτων της «ευτυχισμένης γονεϊκότητας», οι οποίες στην καθημερινότητα εμφανίζονται με τη μορφή ταυτοτικών επιθέσεων.

Στην ελληνική κοινωνία, η οικογένεια εξακολουθεί να λειτουργεί ως βασικό συναισθηματικό αντίβαρο, όμως μεταβάλλεται διαρκώς και μαζί της αλλάζουν τα πρότυπα γονεϊκότητας. Οι χειραφετητικές αλλαγές της σύγχρονης πραγματικότητας ανέδειξαν τη γυναίκα της «διπλής σταδιοδρομίας», η οποία καλείται να ανταποκριθεί σε αυξημένες επαγγελματικές απαιτήσεις, ενώ παράλληλα βιώνει μειωμένη κοινωνική στήριξη ως προς τη μητρότητα.

Οι σύγχρονες μητέρες, λοιπόν, βιώνουν αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «αντιφατική μητρότητα»: μια εμπειρία που ταυτόχρονα τις πραγματώνει και τις εξαντλεί. Ανατράφηκαν με πίστη ότι μπορούν να συνδυάσουν επιτυχώς πολλαπλούς ρόλους. Ετσι, προεξαρχόντων κανονιστικών προσταγμάτων, οι μητέρες εργάζονται για να αισθάνονται δημιουργικές, ανεξάρτητες και ενεργές. Ωστόσο, η μητρότητα συχνά λειτουργεί ως μια αόρατη ποινή για την επαγγελματική τους πορεία, ενώ η αποκλειστική φροντίδα του παιδιού από τη μητέρα καταλήγει να θεωρείται «προνόμιο».

Οι εσωτερικευμένες στερεοτυπικές απαιτήσεις πατριαρχικού χαρακτήρα καθιστούν τη μητρότητα έρμαιο διπολικών προσταγμάτων. Οι σημερινοί γονείς καλούνται να λειτουργήσουν περισσότερο ως καθοδηγητές και υποστηρικτές, με επίκεντρο τη γνώση και τη συναισθηματική ενδυνάμωση του παιδιού. Η κοινωνία μοιάζει να απαιτεί από τη μητέρα να «παράγει» προσαρμοσμένα παιδιά, αντί για αυτόνομους ανθρώπους. Αλλωστε, η ιατρική ηγεμονία και το άκρως ελεγχόμενο και ψυχολογιοποιημένο περικείμενο περιβάλλον –που υποτίθεται ότι λειτουργούν προς διευκόλυνση του γονέα- χαρτογραφούν σχεδόν κάθε πτυχή της ανατροφής μέσα από αμέτρητα «manual»: διατροφή βρέφους, τεχνικές ύπνου, πληθώρα παιδαγωγικών μεθόδων για κάθε αναπτυξιακό στάδιο, ακόμη και οδηγούς οικογενειακής ψυχαγωγίας. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο η μητέρα αναζητά διαρκώς επιβεβαίωση της ανταπόκρισής της στη διπλή καταπίεση: super woman και άγγελος του σπιτιού.

Την ίδια στιγμή, το υπερεγώ της γονεϊκής επιταγής δεν παροτρύνει τον γονέα σε ανάσχεση της υπερδοτικότητας, υπερπροστασίας ή της υπερεπιτρεπτικότητας· αντίθετα, τον ωθεί στη συνεχή και άμεση ικανοποίηση του παιδιού. Αλλωστε η έκθεση του γονέα σε ψηφιακές αναρτήσεις που βασίζονται στην πρόκληση εντυπώσεων και προωθούν την άκριτη κοινωνική σύγκριση (π.χ. εικόνες τέλειας μητέρας στο Instagram) αποπροσανατολίζει από μια στοχαστική παρατήρηση του θαυμάσιου της σχέσης γονέα-παιδιού και του πραγματικού μόχθου της μητρότητας. Ετσι, η μητέρα μοιάζει δεσμευμένη σε γελοίες φιλοδοξίες και διχάζεται ενοχικά στην ανάγκη επένδυσης χρόνου για αυτο-φροντίδα και ποιοτικού χρόνου με τα παιδιά της, λες και ακόμη και η αγάπη χρειάζεται εγχειρίδιο χρήσης.

Ο εγκλωβισμός της μητέρας στην «αόρατη» εργασία της μητρότητας -που συνοδεύεται από απομόνωση, μονοτονία, ακόμα και δυσαρέσκεια- αποτελεί αντικείμενο συζήτησης ήδη από τη δεκαετία του 1970, όπως ανέδειξε η Ann Oakley. Σήμερα, ο φόρτος αυτός έχει εξελιχθεί στο φαινόμενο του mental load, που αφορά όχι μόνον τις καθημερινές εργασίες του σπιτιού, αλλά και το αδιάκοπο ψυχολογικό βάρος του σχεδιασμού και της οργάνωσης της οικογενειακής ζωής (π.χ.: παιδίατρος, σχολικές υποχρεώσεις, δραστηριότητες, ψώνια κ.λπ.).

Η μητρότητα σήμερα φαντάζει πιο απαιτητική, πιο κοστοβόρα και σίγουρα πιο διλημματική. Μέσα σε αυτή την εκκωφαντική κενότητα των σχέσεων, η μητέρα συχνά δεν βρίσκει ούτε τον χρόνο για εσκεμμένη αναστοχαστικότητα ούτε τον χώρο για υπαρξιακή διεκδίκηση· έναν «τόπο» όπου θα μπορέσει να εκφράσει την αγωνία, τον φόβο και την αλήθεια της. Μήπως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να παραφράσουμε εκείνη την αφρικανική παροιμία; It takes a village to raise a mother. Γιατί τελικά, δεν χρειάζεται στήριξη μόνο το παιδί· χρειάζεται και η μητέρα που το μεγαλώνει.

*Κοινωνιολόγος