Καθώς συμπληρώνονται εξήντα χρόνια από τη 15η Ιουλίου 1965, ημέρα εκκίνησης της πολυήμερης εξέγερσης που έγινε καταλύτης έντονων διεργασιών στην Αριστερά, η μαρτυρία για τις 70 μέρες που συγκλόνισαν την Αθήνα, την Ελλάδα, τον κόσμο είναι πολύτιμη.
● Πώς ζήσατε εσείς, προσωπικά, τα Ιουλιανά του 1965; Ηταν ένα κίνημα απρόβλεπτο, που ξάφνιασε και την ηγεσία και τη βάση της Αριστεράς;
Τίποτε δεν ήταν απρόβλεπτο. Ο κόσμος που βγήκε στους δρόμους τον Ιούλη του 1965 είχε τρομερές εμπειρίες. Μπόρεσε και κράτησε την εξέγερση ζωντανή επί 70 μέρες γιατί είχε πίσω του μεγάλους αγώνες. Είχε αντισταθεί στο όργιο βίας και νοθείας των εκλογών του 1961, είχε διώξει τον Καραμανλή μετά τη δολοφονία του Λαμπράκη το 1963.
Το αναδυόμενο φοιτητικό κίνημα χρειάστηκε να συγκρουστεί μέσα στα Πανεπιστήμια και με τις κυρίαρχες ιδέες του σεξισμού, των διακρίσεων, του εθνικισμού. Εδωσε μάχες με την κυβέρνηση της Δεξιάς και τις φασιστικές οργανώσεις που έστηνε η ΕΡΕ μαζί με τα Ανάκτορα και την Ασφάλεια μέσα στις Σχολές. Προσωπικά, ήμουν φοιτήτρια στη Νομική Σχολή της Αθήνας, εκλεγμένη στο Δ.Σ. του φοιτητικού συλλόγου. Ο Κωνσταντίνος, ως διάδοχος τότε, είχε γίνει φοιτητής στη Νομική και ερχόταν με συνοδεία ασφαλιτών και ΕΚΟΦιτών, ανάμεσά τους ο μετέπειτα αρχηγός της Ν.Δ. Εβερτ. Οι επιθέσεις τους, ιδιαίτερα στις φοιτήτριες της Αριστεράς, ήταν τρομοκρατικές και χυδαίες.
«Τίποτε δεν ήταν απρόβλεπτο. Ο κόσμος που βγήκε στους δρόμους τον Ιούλη του 1965 είχε τρομερές εμπειρίες»
● Στην επίσημη Ιστορία έχει επικρατήσει η «αποστασία» ως κεντρικός «τίτλος» των γεγονότων που εξελίχθηκαν από τον Ιούλιο του 1965 μέχρι τον Δεκέμβριο του 1966. Αντιμετωπίζεται δηλαδή ως μια πολιτειακή και πολιτική κρίση με επίκεντρο την τριγωνική σχέση Κέντρου – ΕΡΕ – Παλατιού. Ηταν αυτό ουσία και αιτία της κοινωνικής έκρηξης, ή απλώς η αφορμή;
Χρειάζεται να είμαστε ξεκάθαροι ότι μιλάμε για εξέγερση και όχι για διαδηλώσεις που οργανώθηκαν από τον Γιώργο Παπανδρέου που έχασε την πρωθυπουργία. Τις πρώτες μέρες ο κόσμος φώναζε «Παπανδρέου, Παπανδρέου», αλλά πολύ γρήγορα τα συνθήματα στράφηκαν ενάντια στο Παλάτι και γενικεύτηκαν. Ο Παπανδρέου, παρά τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές του 1964, είχε να αντιμετωπίσει τις προσδοκίες του κόσμου. Οι εργάτες με τους οικοδόμους μπροστά συνέχιζαν να παλεύουν απεργιακά για να πάρουν τον έλεγχο στα συνδικάτα τους και στη ΓΣΕΕ.
Τον Απρίλη του 1964 έγινε πανεργατικό συλλαλητήριο από την Κίνηση των 115 σωματείων για τον εκδημοκρατισμό της ΓΣΕΕ. Το 1964 υπήρχαν περισσότερες απεργίες από τα προηγούμενα χρόνια. Το φοιτητικό κίνημα είχε ανοιχτή την αντιπαράθεση με το Παλάτι από τα χρόνια που διεκδικούσαμε «Προίκα στην Παιδεία, Οχι στη Σοφία». Σοφία ήταν η αδελφή του Κωνσταντίνου που παντρεύτηκε τον Χουάν Κάρλος της Ισπανίας. Ο Παπανδρέου υπολόγιζε να εκτονώσει την οργή των από κάτω με κάποιες μεταρρυθμίσεις, αλλά το Παλάτι είχε άλλες προτεραιότητες με κυριότερη τον έλεγχο του στρατού. Το Παλάτι ξήλωσε τον Παπανδρέου για να εξασφαλίσει τον έλεγχο και πυροδότησε άθελά του τη μεγαλύτερη έκρηξη.
«Η ηγεσία της ΕΔΑ πλήρωσε πολιτικά την υποχωρητική στάση της με τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968»
● Η Αριστερά, η ΕΔΑ, ενοχλήθηκε από την έκταση, ένταση και τη νεανικότητα του κινήματος των Ιουλιανών;
Εξι μήνες μετά τα Ιουλιανά, η Εκτελεστική Επιτροπή της ΕΔΑ συνεδρίασε τον Γενάρη του 1966, εκτίμησε την κατάσταση και κατέληξε σε προτάσεις. Αφού καταδίκαζε οποιαδήποτε απειλή πραξικοπήματος και ζητούσε ελεύθερες εκλογές, προχώρησε στη δημόσια διαβεβαίωση ότι δεν βάζει θέμα βασιλιά. «Η 15 Ιουλίου εδημιούργησε σάλο εις την πολιτικήν ζωήν. Αι ενέργειαι του Στέμματος έχουν θέσει εις την συνείδηση της μεγάλης πλειοψηφίας του λαού ακόμα και προβλήματα πολιτεύματος. Η ΕΔΑ παρά ταύτα […] θεωρεί, εκτιμημένης της καταστάσεως εις το σύνολόν της, ότι μπορεί να συμφωνηθεί και να διακηρυχθεί από τα πολιτικά κόμματα ότι δεν θέτουν πολιτειακόν ζήτημα…» Η πολιτική των συμβιβασμών αποδείχτηκε φρένο στην εξέγερση του κόσμου και καταστροφική για την ίδια την Αριστερά. Η ηγεσία της ΕΔΑ συμμετείχε στους συμβιβασμούς και πλήρωσε πολιτικά την υποχωρητική στάση της με τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968.
● Συμμερίζεστε την άποψη ότι την κοινωνική έκρηξη των Ιουλιανών πρέπει να τη δούμε ως συνιστώσα της «παγκόσμιας έκρηξης» της δεκαετίας του 1960, με τα αντιπολεμικά και νεανικά κινήματα στο επίκεντρο; Ή πιστεύετε πως η πηγή της ήταν κυρίως εγχώρια, μια εκρηκτική «αποσυμπίεση» των ηττημένων και διωκόμενων του Εμφυλίου;
Το κίνημα της δεκαετίας του 1960 αντλούσε έμπνευση από το διεθνές κίνημα. Η εξέγερση στην Ουγγαρία το 1956, ο πόλεμος στο Βιετνάμ και το αντιπολεμικό κίνημα στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη έφερναν όχι μόνο δύναμη και μαχητικότητα αλλά άνοιγαν και την πολιτική συζήτηση για το τι σημαίνει επανάσταση, τι είναι ο σοσιαλισμός και για ποια Αριστερά παλεύουμε.
Σε ρήξη με τους συμβιβασμούς, είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται ομάδες και κινήσεις στα αριστερά της ΕΔΑ. Η επανάσταση στην Κούβα, ο απελευθερωτικός αγώνας στην Αλγερία, γενικότερα τα αντιαποικιακά κινήματα είχαν εμπνεύσει αγωνιστές που συγκρότησαν κινήσεις όπως οι Φίλοι Νέων Χωρών (ΦΝΧ). Η ρήξη της Κίνας με τη Σοβιετική Ενωση, οι καταγγελίες του Μάο για τον «ρεβιζιονισμό» των φιλοσοβιετικών Κ.Κ., ενθάρρυναν τη ρήξη προς τα αριστερά ομάδων όπως η «Αναγέννηση».
Το διεθνές αντιπολεμικό κίνημα ενάντια στα πυρηνικά έπαιζε επίσης ρόλο στη διαφοροποίηση προς τα αριστερά από την επίσημη γραμμή της Μόσχας. Ο Σύνδεσμος Μπέρτραντ Ράσελ είχε αυτά τα χαρακτηριστικά. Οι τροτσκιστικές οργανώσεις, το ΚΔΚΕ, είχαν δράση μέσα στα σωματεία. Ο Δημήτρης Λιβιεράτος, που έγινε ο μεγάλος ιστορικός του εργατικού κινήματος, άφησε με το προσωπικό του ημερολόγιο την καλύτερη εικόνα των Ιουλιανών. Η ομάδα στην οποία ανήκε ο Σωτήρης Πέτρουλας ήταν κομμάτι εκείνων των αναζητήσεων που δημιουργούσαν ένα ρεύμα ενάντια στη συμβιβαστική πολιτική της ηγεσίας της ΕΔΑ και στήριξαν τον κόσμο των Ιουλιανών κόντρα στις υποχωρήσεις. Η επαναστατική Αριστερά, που έπαιξε ρόλο στην εξέγερση του Πολυτεχνείου και στους αγώνες της Μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα, χρωστάει πολλά στους αγωνιστές των Ιουλιανών. Αυτή η κληρονομιά είναι πολύτιμη για τον κόσμο που αγωνίζεται για να ανατρέψει την κυβέρνηση σήμερα, την κυβέρνηση των εγκλημάτων στα Τέμπη, στην Πύλο, στην Παλαιστίνη.
