Η αφορμή είναι προφανής: αφενός την 6η Αυγούστου είναι η επέτειος ρίψης της πρώτης ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα, γνήσιου «τέκνου» της επιστημονικής ιδιοφυΐας του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, στο πλαίσιο του «Μανχάταν Πρότζεκτ». Αφετέρου, η προβολή της βιογραφικής ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν στις ΗΠΑ (στην Ελλάδα αναμένεται τέλη Αυγούστου) έχει ξεσηκώσει έντονες συζητήσεις για την προσπάθεια εξωραϊσμού της στάσης του Οπενχάιμερ στη διάρκεια των αντικομμουνιστικών διώξεων της μακαρθικής περιόδου.
Ο Οπενχάιμερ δεν είχε κρύψει ποτέ τις σχέσεις του με το Κομμουνιστικό Κόμμα ΗΠΑ και τις οργανώσεις επιρροής του, αλλά δεν δίστασε να «δώσει» και άλλους, συνεργάτες, επιστήμονες, φοιτητές ή φίλους για ανάλογες απόψεις και δράσεις τους. Ετσι, όταν ο ίδιος κάθισε στο εδώλιο του κατηγορουμένου το 1954 για πιθανή «κατασκοπία» υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης, δίχασε την αμερικανική και διεθνή προοδευτική κοινότητα με τη στάση του. Αλλοι τον είδαν ως θύμα των διώξεων και άλλοι ως εξοργιστικά πρόθυμο προδότη επιστημόνων, που στη συνέχεια καταστράφηκαν.
Σε κάθε περίπτωση, τη στιγμή που είχε προηγηθεί ο όλεθρος στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι με τουλάχιστον 200.000 νεκρούς, στον οποίο ο Οπενχάιμερ είχε την πιο καθοριστική συμβολή, δύσκολα η προοδευτική ανθρωπότητα θα μπορούσε να πάρει τοις μετρητοίς τις φιλειρηνικές διακηρύξεις του. Αλλωστε, δεν φαίνεται να έκανε κάτι για να αποτρέψει τη ρίψη των βομβών στις δύο ιαπωνικές πόλεις, παρότι δύο εβδομάδες πριν, αντικρίζοντας το φλογερό μανιτάρι της πρώτης επιτυχημένης δοκιμής πυρηνικού όπλου στο Νέο Μεξικό, είχε αντιδράσει απαγγέλλοντας έναν ινδουιστικό στίχο: «Τώρα έγινα θάνατος, ο ολετήρας των κόσμων».
Ο Οπενχάιμερ ήταν ένας «μεγάλος αντιφατικός». Μια πολυδιάστατη μεγαλοφυΐα που κινούνταν με άνεση ανάμεσα στην πυρηνική φυσική, τη μελέτη της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τον ινδουιστικό μυστικισμό, τον φιλοκομμουνιστικό ακτιβισμό και τη συμβολή στους ψυχροπολεμικούς σχεδιασμούς της αμερικανικής ηγεσίας.
Αυτή τη μεγάλη αντίφαση «έπιασε» με μοναδικό τρόπο ο κορυφαίος Νικηφόρος Βρεττάκος, με το περίφημο ποίημά του «Γράμμα στον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ». Γράφτηκε το 1954, όταν ο Οπενχάιμερ περνούσε από ακρόαση στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών.
Οπως έχει εξομολογηθεί ο ποιητής, «συνέλαβα την ιδέα της συγγραφής μιας διαμαρτυρίας που ήταν ταυτόχρονα και κατηγορητήριο και συμπόνια για το κατάντημα του πνεύματος». Αυτή η ποιητική διαμαρτυρία-καταγγελία παραμένει σχεδόν 70 χρόνια μετά η πιο πυκνή και εκφραστική αποτύπωση της αμηχανίας απέναντι στον θύτη που γίνεται θύμα, τον διώκτη που γίνεται διωκόμενος, την ιδιοφυΐα που χάνει τα ηθικά φίλτρα της. Παραθέτουμε αποσπάσματα από το ποίημα του Βρεττάκου.
Φίλε Οπενχάιμερ,
λάβαμε
τις τελευταίες ειδήσεις σας.
Φορτωμένα τις μέρες αυτές, τα ερτζιανά κ’ οι ασύρματοι
πάνε και φέρνουν, σ’ όλο τον κόσμο, τη σιωπή και τη θλίψη σας.
Αλλά, φίλε Οπενχάιμερ, όχι,
δεν προσθέσατε τίποτα στην καρδιά μας. Η πράξη σας
έμεινε πράξη. Η σελίδα σας έκλεισε.
Τ’ ανάλαφρο σαν αστέρι όνομά σας
έγινε στάχτη στη Χιροσίμα.
Τι να σας κάνουμε; Πού
να σας κρύψουμε; Οπου
κι αν σας βάλει κανείς
σαν πύργος πανύψηλος
θα κρύβετε πάντοτε
ένα μέρος του ήλιου.
Δεν υπάρχει πια δέντρο να καθίστε στη ρίζα του.
Η στέγη του σύμπαντος δε θα σας ήθελε.
Εμείς, άνθρωποι απλοί,
σας εγκαλούμε: Εν ονόματι
της χρυσής άμμου των ουρανών
και της πανσπερμίας του πλανήτη μας
σας εγκαλούμε: Ακούστε μας!
Δεν έτυχε, φίλε Οπενχάιμερ, ποτέ, να σκεφθείτε με πόσα
δάκρυα φτιαχτήκαν οι κήποι του κόσμου;
[…]
Φίλε Οπενχάιμερ, βάζοντας τ’ αυτί σας στο χώμα,
στο βάρος, στο βάρος, στο βάρος που υπάρχει σ’ ένα ψίχουλο
άμμου, θ’ ακούσατε
τη διπλή του βοή. Μοιρασμένο το φως και το σκότος στα βάθη του,
το καθένα τους χωριστά, περιμένουν. Το φως
περιμένει το χέρι μας. Το σκότος το λάθος μας.
«Προσέξετε! φίλοι προσέξετε!» Δεν ακούσατε, φίλε Οπενχάιμερ,
που σας φώναζε κάποιος; Δεν τον είχατε ακούσει ποτέ; Δεν
γνωρίσατε τη φωνή της αγάπης;
Κ’ έτσι γίνατε θάνατος! Κι έτσι γίνατε τρόμος!
Θεέ μου,
τι την ήθελες πλάι στην καρδιά την προδοσία του Πνεύματος;
«Ρόμπερτ Οπενχάιμερ!»
Δεν έχετε ούτε τη δύναμη
να φωνάξτε, παρών;
Σήκω απάνω κατηγορούμενε!
Ρόμπερτ Οπενχάιμερ!
Δεν κρίνεσαι. Κρίθηκες.
Καταδικάστηκες τελεσίδικα:
Να κρίνεσαι πάντοτε, υπόδικος ώς
το τελευταίο λυκόφως.
[…]
Προσέξτε με, όχι, είμαι αυτός που επέζησε, φίλε Οπενχάιμερ!
Τα χέρια μου και τα πόδια μου τα ’χω ξεθάψει απ’ τη Χιροσίμα.
Τα χείλη μου γίνηκαν σκόνη και πέσανε.
Μόνο το στόμα μου έμεινε ν’ ανοιγοκλείνει.
Δυσκολεύεσαι ακόμη; Ρόμπερτ, δε με γνώρισες; ο αδελφός σου
Ρόμπερτ! Είμαι εγώ, ο αδελφός σας,
που σας ζύμωσα το ψωμί και το ξέρατε.
Που σας ύφανα και το ξέρατε, που σας τα ’δωσα όλα,
που σας έχτισα τ’ αργαστήρι σας με παράθυρα στον ουρανό,
να μελετάτε τον ήλιο, να ψάχνετε
το βάθος του κόσμου, να στοχάζεστε άνετα.
Κ’ εσείς, αντί να παρακάμψετε τη νύχτα,
να φυλαχτείτε από τη Σκύλλα κι απ’ τη Χάρυβδη,
που καιροφυλαχτούν ανάμεσα στις μεταμφιεσμένες συμπληγάδες,
αφήσατε ανοιχτές τις πόρτες του εργαστηρίου σας
και μπήκε μέσα αυτό το μαύρο σκυλί ο Μεφιστοφελής κ’ έκατσε
δίπλα σας
κι αφήσατε τα χέρια σας μες στα δικά του
και ψαλιδίζατε το φως
και μαστορεύατε στο σκοτάδι.
[…]
Τι μας χρειάζονται οι μαρτυρίες; Την έχουμε την απολογία σας.
Συννεφιές αναμμένες γυρίζουν από έρημο σε έρημο,
αναζητώντας ανθισμένες κερασιές, πόλεις αμέριμνες,
παιδιά που παίζουν στις αυλές, στα πάρκα και στα λιβάδια.
[…]
Μάρτυρας το άγριο τούτο πένθος, που επικάθεται
τις ώρες αυτές στον πλανήτη μας
που περνά μέσα στις αχτίνες του ήλιου και τις συννεφιάζει,
που το σηκώνουμε και μας γονατίζει,
που αν δοκιμάσεις να το ειπείς σου σκίζει τη φωνή,
που αν δοκιμάσεις να το γράψεις σου σκορπίζει τα δάχτυλα,
που πέφτει σαν μια τσεκουριά στους αιώνες: Η Αγία Τράπεζα
της Επιστήμης σκεπασμένη κάτω από το μέλλον
μ’ ένα μακρύ κατάμαυρο πανί.
Για την αντιγραφή: Γιάννης Κιμπουρόπουλος
Γιατί τον επιλέξαμε
Για τις συζητήσεις και τις αντιδράσεις που έχει προκαλέσει η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν και για την επέτειο από τη ρίψη των βομβών, που κατασκεύασε, στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.
