Το όραμα του Κυριάκου Μητσοτάκη… μιλάει εσθονικά

«Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι οικονομικό πρόγραμμα.

Είναι ένα πολιτικό πρόγραμμα σχεδιασμένο να παράγει απελπισία και να σκοτώνει κάθε μελλοντική εναλλακτική»

Ντέιβιντ Γκρέιμπερ, καθηγητής Ανθρωπολογίας στο London School of Economics

Εσθονία, μια μικρή χώρα 1,3 εκατ. κατοίκων σε μια γωνιά της Βαλτικής. Εδώ και αρκετό καιρό βρίσκεται στα χείλη πολλών υπερασπιστών του νεοφιλελευθερισμού, όχι για τα πυκνά δάση της που καλύπτουν σχεδόν τη μισή έκτασή της ή για τις γραφικές λίμνες της, ούτε ακόμα για την όμορφη πρωτεύουσά της, το Ταλίν, αλλά ως παράδειγμα οικονομικού μοντέλου ανάπτυξης.

Πριν από λίγες μέρες μάλιστα, ο πρόεδρος της Ν.Δ., Κυριάκος Μητσοτάκης, σε ομιλία του στο Digital Economy Forum εκθείασε τα επιτεύγματα της χώρας, «μιας μικρής Βαλτικής Δημοκρατίας», όπως είπε, «που πριν από μερικές δεκαετίες βγήκε από το σιδηρούν παραπέτασμα της σοβιετικής οικονομίας για να αντιμετωπίσει τον διεθνή ανταγωνισμό της οικονομίας της αγοράς».

Εν συνεχεία ο κ. Μητσοτάκης κάλεσε τους παρισταμένους να αναλογιστούν πού βρισκόταν παλιά η Εσθονία και πού βρίσκεται σήμερα και κατέληξε πως «η στρατηγική αυτή αποδίδει τα μέγιστα, έχει κάνει την Εσθονία παράδειγμα προς μίμηση και φέρνει πολλές νέες επενδύσεις».

Για να είμαστε δίκαιοι, ο κ. Μητσοτάκης δεν είναι ο μόνος πολιτικός που φέρνει την Εσθονία ως παράδειγμα προς μίμηση.

Τον θαυμασμό της για τη χώρα αυτή έχει εκφράσει και το παλαιό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ, Αννα Διαμαντοπούλου, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που αρθρογράφοι σε οικονομικά sites και εφημερίδες την επικαλούνται για να δείξουν πόσο πίσω είναι η Ελλάδα στις μεταρρυθμίσεις και στα αξιοζήλευτα οικονομικά αποτελέσματα.

Η αλήθεια είναι ότι αν δούμε τους αριθμούς και μόνο δεν έχουν άδικο. Οντως η χώρα τρέχει με αξιοζήλευτους ρυθμούς ανάπτυξης, η ανεργία βρίσκεται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα και είναι πολλές οι επιχειρήσεις -κυρίως των νέων τεχνολογιών- οι οποίες, εκμεταλλευόμενες τις φορολογικές ελαφρύνσεις, έχουν επιλέξει τη χώρα ως βάση δραστηριοποίησής τους.

Οι ταχύτητες του διαδικτύου είναι ασύλληπτες για τα ελληνικά δεδομένα, η γραφειοκρατία είναι μια άγνωστη λέξη, η ποιότητα της εκπαίδευσης είναι εντυπωσιακή, μπορεί κάποιος να ανοίξει μια επιχείρηση σε κάτι λιγότερο από 20 λεπτά, η ηλεκτρονική διακυβέρνηση είναι ένα γεγονός αδιαμφισβήτητο, η χώρα κυριολεκτικά «πετάει».

Υπάρχει ωστόσο και μια άλλη αλήθεια, την οποία δεν θα διαβάσετε στα άρθρα των οικονομικών ιστότοπων, ούτε στους πολιτικούς λόγους του κ. Μητσοτάκη.

Είναι η αλήθεια που άπαντες οι νεοφιλελεύθεροι αποφεύγουν επιμελώς να θίξουν, καθώς στο μυαλό τους το κέρδος υπερισχύει πάντα των ανθρώπων.

Αναδρομή στο παρελθόν

Αξίζει να δούμε με βάση τα επίσημα στοιχεία πώς η Εσθονία έφτασε στο σημείο που βρίσκεται σήμερα.

Σύμφωνα με ένα εκτενέστατο άρθρο δύο Εσθονών, του Ράιναρ Κάτελ (καθηγητής και διευθυντής του τμήματος Δημόσιας Διοίκησης στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ταλίν) και της Ρίνγκα Ραούντια (ανώτατη ερευνητική εταίρος στο ίδιο ίδρυμα) προκύπτουν, μεταξύ άλλων, τα κάτωθι:

⒈ Μετά την ανεξαρτητοποίησή τους από την ΕΣΣΔ, στις αρχές της δεκαετίας του ’90, οι χώρες της Βαλτικής (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία) επέδειξαν έναν ιδιαίτερο ζήλο στην εφαρμογή νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, όπως οι ιδιωτικοποιήσεις, η απελευθέρωση τιμών και εμπορίου και μια αυστηρή δημοσιονομική πειθαρχία. Αυτό είχε αποτέλεσμα σχετικά σύντομα (μέσα της προηγούμενης δεκαετίας) να γνωρίσουν μια πρωτόγνωρη ανάπτυξη, αλλά ταυτόχρονα και διψήφιο πληθωρισμό, εκρηκτική άνοδο στην αγορά ακινήτων και αυξανόμενα ελλείμματα στα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών.

⒉ Σε σημαντικό βαθμό η ανάπτυξη τροφοδοτήθηκε από φτηνή πίστωση μέσω ξένων τραπεζών που οδήγησε σε εκρηκτική αύξηση της εγχώριας ζήτησης και η οποία διοχετεύτηκε στην αγορά ακινήτων, στον κατασκευαστικό τομέα, στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και στην ιδιωτική κατανάλωση. Αποτέλεσμα των ανωτέρω ήταν η υπερχρέωσή τους και όταν ξεκίνησε η οικονομική κρίση και οι τράπεζες έκλεισαν τις κάνουλες, η κρίση έπληξε αυτές τις χώρες. Το 2009 το ΑΕΠ στην Εσθονία μειώθηκε κατά 14,3%, ενώ η ανεργία έφτασε στο 19,8%!

⒊ Yπάρχουν τρεις βασικοί παράγοντες στην οικονομική βαλτική ανάπτυξη το 2011 και μετά: η μαζική χρήση των ευρωπαϊκών κονδυλίων, οι ευέλικτες αγορές εργασίας και η ένταξη των εξαγωγικών τομέων σε ευρωπαϊκά δίκτυα παραγωγής. Οι ευέλικτες αγορές εργασίας είχαν δύο συνέπειες, επίμονα υψηλή ανεργία και αυξημένη μετανάστευση» (πηγή: Levy Economics Institute of Bard College, New York, 2012).

Μέσα στην κρίση

Η τότε κυβέρνηση του «τίγρη της Βαλτικής», όπως αποκαλούσαν με θαυμασμό οι θιασώτες του νεοφιλελευθερισμού τη χώρα, κλήθηκε να αντιμετωπίσει την καπιταλιστική κρίση, έχοντας δύο επιλογές: να μειώσει τις δημόσιες δαπάνες ή να αυξήσει τη φορολογία.

Επέλεξε το πρώτο μειώνοντας τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων κατά 30% και περικόπτοντας τις κοινωνικές παροχές, οδηγώντας τον λαό σε εκτεταμένη φτώχεια.

Το δημόσιο χρέος έφτασε στο 7,2% του ΑΕΠ, ενώ υποτιμήθηκε το εθνικό νόμισμα με αποτέλεσμα ακόμα μικρότερους μισθούς (η χώρα δεν είχε μπει ακόμα στο ευρώ), αλλά με αυξημένες τιμές των προϊόντων.

Ταυτόχρονα ο φόρος επί των πωλήσεων αυξήθηκε από 18 σε 20%. Ωστόσο δεν ήταν μόνο αυτά τα μέτρα.

Σύμφωνα με τον Νόμο των Δημοσίων Υπηρεσιών, όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι εργαζόμενοι στις κυβερνητικές υπηρεσίες και κρατικές δομές δεν είχαν το δικαίωμα της απεργίας.

Το 2009 τροποποιήθηκε ο Νόμος Συμβάσεων Απασχόλησης, ύστερα από συμφωνία των λεγόμενων «κοινωνικών εταίρων», μέσω του οποίου καθιερώνεται το «δικαίωμα» των εργοδοτών να επιβάλλουν λιγότερες ώρες εργασίας με μικρότερους μισθούς για τρεις μήνες τον χρόνο.

Παράλληλα δεν πληρώνονται οι υπερωρίες και δίνεται απλά ρεπό, καθίστανται ευκολότερες οι απολύσεις και μειώνονται οι απαιτούμενες 30 ημερολογιακές μέρες προειδοποίησης σε περίπτωση απόλυσης σε δύο βδομάδες.

Ισως γι’ αυτούς τους λόγους λίγα χρόνια αργότερα, το 2012, ο υπουργός Οικονομικών της χώρας, Γιούργκεν Λίγκι, δήλωνε στη γαλλική εφημερίδα «Λε Μοντ» πως «οι Ελληνες δεν ξέρουν τι θα πει να υποφέρεις», σχολιάζοντας έτσι τις απεργίες και τις διαδηλώσεις εκείνης της εποχής στη χώρα μας.

Την ίδια χρονιά, το 2012 δηλαδή, ένα εκτενές άρθρο της Deutsche Welle καταγράφει μεταξύ άλλων τα σοβαρά προβλήματα της χώρας.

Ηταν μια χρονιά που η Εσθονία είχε δανειστεί τα λιγότερα χρήματα από οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ε.Ε., ωστόσο, όπως ανέφερε ανώτατος αξιωματούχος, «η κοινωνία δεν προσαρμόστηκε στην ταχύτατη οικονομική ανάπτυξη».

Και το άρθρο κατέληγε πως «παρά τις “ονειρικές” επιδόσεις της εσθονικής οικονομίας, δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε ότι περισσότερο από το 17% του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Δύσκολες είναι οι συνθήκες και για τις Εσθονές, μιας και κερδίζουν κατά μέσο όρο 28% λιγότερα χρήματα για την ίδια εργασία. Το αποτέλεσμα πάντως είναι ότι πολλοί, κυρίως νέοι, εγκαταλείπουν τη χώρα για αναζητήσουν καλύτερη τύχη στο εξωτερικό».

Κι αν το 2012 ακούγεται πια μακρινό, τα πιο πρόσφατα οικονομικά στοιχεία αναφορικά με την ποιότητα ζωής ενός σημαντικού ποσοστού των Εσθονών παραμένουν απογοητευτικά.

Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία του 2016, ένας στους πέντε Εσθονούς (ποσοστό 21,1%) ζούσε στα όρια της φτώχειας με λιγότερα από 468 ευρώ τον μήνα. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2013 ήταν 21,8%.

Το πιο σημαντικό είναι ότι τα άτομα της τρίτης ηλικίας (από 65 ετών και πάνω) ζούσαν στα όρια της φτώχειας εν έτει 2016 σε ποσοστό 41,8! (πηγή: stat.ee).

Ο κατώτατος μισθός στην Εσθονία από την 1η Ιανουαρίου του 2018 είναι 500 ευρώ και η ωριαία αποζημίωση είναι 2,97 ευρώ (πηγή: emta.ee).

Για τους μηχανικούς και τους ειδικούς της τεχνολογίας οι μισθοί κυμαίνονται από 1.000 έως 1.700 ευρώ, ενώ ένας δάσκαλος πληρώνεται κατά μέσο όρο με 700 ευρώ.

Την ίδια ώρα βέβαια ένα δυάρι στο κέντρο του Ταλίν έχει ενοίκιο 450-550 ευρώ, ενώ οι τιμές μειώνονται έξω από αυτό: για ένα δυάρι οι τιμές υπολογίζονται στα 380-430 ευρώ.

Οι τιμές στα σούπερ μάρκετ, στην αγορά ένδυσης κ.λπ. είναι πάνω- κάτω όπως οι ελληνικές. Αυτό με λίγα λόγια είναι το οικονομικό «θαύμα» της Εσθονίας.

Και επειδή για τους αριθμούς μιλούν πολλοί, αξίζει να δει κάποιος τι λένε οι ίδιοι οι Εσθονοί για την κατάσταση στη χώρα τους.

Στον ιστότοπο quora.com, ένα γνωστό σημείο του διαδικτύου όπου υπάρχουν πολλές ερωτήσεις και απαντήσεις αναφορικά με την ποιότητα ζωής -και όχι μόνο- σε άλλες χώρες, εντύπωση προκαλεί η ατάκα ενός χρήστη που λέει χαρακτηριστικά: «Οι Εσθονοί δουλεύουν πολύ σκληρά, κάνουν τη δουλειά τους τέλεια, κρατάνε το στόμα τους κλειστό, μεθούν κάποιες φορές και σπάνια εξεγείρονται».

Ο Κ. Μητσοτάκης ως υπουργός και η συμφωνία για τη μεταφορά ψηφιακής τεχνογνωσίας

Τη θαυμάζει, αλλά όχι και να εφαρμόσει διακρατική συμφωνία

Η προτίμηση του Κ. Μητσοτάκη στην Εσθονία θα μπορούσε να δικαιολογηθεί από την ανάπτυξη που έχει γνωρίσει αυτή η χώρα αναφορικά με τη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας.

Βεβαίως δεν είναι αυτός ο πρώτος που το ανακάλυψε, αλλά είναι εκείνος που θα μπορούσε να αποδείξει πως αξιοποίησε αυτή την πλευρά του εσθονικού κράτους.

Τον Σεπτέμβριο του 2011 υπογράφηκε στη Θεσσαλονίκη διακρατική συμφωνία -ανάμεσα στην Ελλάδα και την Εσθονία- για τη μεταφορά τεχνογνωσίας σε θέματα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης!

Η συμφωνία αυτή ουδέποτε εφαρμόστηκε από τις ελληνικές κυβερνήσεις που ακολούθησαν.

Από τον Ιούνιο του 2013 ώς τον Ιανουάριο του 2015 αρμόδιος υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης για την εφαρμογή της συμφωνίας ήταν ο Κ. Μητσοτάκης, ο οποίος έδειξε στην πράξη πόσο εκτιμάει τη χώρα που παρουσιάζει ως… μοντέλο.