«Καπετάνιε, τελειώσαμε…»

Το βρετανικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, με οργανωμένο κατασκοπευτικό δίκτυο στην Ελλάδα, αποφάσισε πριν από τη μάχη του Ελ Αλαμέιν να κοπεί η ελληνική αρτηρία ανεφοδιασμού του Ρόμελ. Απόγευμα της 28ης Σεπτεμβρίου 1942 τρία αεροπλάνα με δώδεκα σαμποτέρ και 150 κιλά εκρηκτικά απογειώθηκαν από το αγγλοκρατούμενο Κάιρο με προορισμό τη Ρούμελη.

Αρχηγός της επιχείρησης «Χάρλινγκ» ήταν ο συνταγματάρχης Μηχανικού Εντι Μάγερς, υπαρχηγός ο ταγματάρχης Κρις Γουντχάουζ και υπεύθυνος για τα εκρηκτικά ο υπολοχαγός Τομ Μπαρνς. Σκοπός της αποστολής ήταν η ανατίναξη μίας από τις τρεις γέφυρες της Φθιώτιδας. Του Ασωπού, της Παπαδιάς ή του Γοργοπόταμου.

Τα αεροπλάνα φτάνοντας στη Ρούμελη δεν αναγνώρισαν τα οπτικά σήματα και επέστρεψαν. Στην επόμενη προσπάθεια τα αεροπλάνα με τον Μάγερς και τον Γουντχάουζ έφτασαν στις Καρούτες. Ο Μάγερς έστειλε τον Γούντχάουζ στον Βάλτο να βρει τον Ζέρβα, αφού αυτό το αντάρτικο ήξεραν οι Βρετανοί.

Ο Μάγερς μαθαίνοντας τη δράση του Αρη και τις νίκες του ΕΛΑΣ θέλησε και τη δική του συνεργασία. Ο Γουντχάουζ συναντήθηκε στα Βρουβιανά με την ηγεσία του ΕΔΕΣ και ο Ζέρβας δέχτηκε την αποστολή στοχεύοντας βέβαια και στην υλική στήριξη των συμμάχων. Η απογοήτευση του Γουντχάουζ βλέποντας τους αντάρτες του ΕΔΕΣ έκανε τον Ζέρβα να πει ίσως την πιο ανθρώπινη φράση του: «Η εμφάνιση δεν κάνει τους αγωνιστές. Τους αγωνιστές τούς κάνει η ψυχή».

Το τελευταίο αεροπλάνο με τον Θέμη Μαρίνο φτάνοντας στις 27 Οκτωβρίου έπεσε σε ιταλικά πυρά. Από μηχανής θεός ο καπετάν Νικηφόρος με τους αντάρτες του, που επιτέθηκαν στους Ιταλούς δίνοντας χρόνο στην αποστολή να διαφύγει. Τη νύχτα της 13ης Νοεμβρίου έγινε στη Βίνιανη η ιστορική συνάντηση Αρη και Ζέρβα.

Δυο διαφορετικοί κόσμοι που κατάφεραν να συνεργαστούν για μία και μοναδική φορά. Ο Αρης ήταν επιφυλακτικός με τον Ζέρβα και έβλεπε τους Αγγλους ως πράκτορες που στόχευαν στη διάσπαση και διάλυση του αντάρτικου. Η αριθμητική υπεροχή του ΕΛΑΣ ήταν αναμφισβήτητη, οι αντάρτες ήταν σκληραγωγημένοι, ήξεραν από ανταρτοπόλεμο, αλλά κυρίως είχαν εντυπωσιακή συνοχή και άξιο καπετάνιο.

Η απόφαση πάρθηκε. Στόχος η ελεγχόμενη από τους Ιταλούς γέφυρα του Γοργόποταμου. Οι άλλες στρατηγικής σημασίας γέφυρες, ελέγχονταν από τους Γερμανούς. Ο Αρης ήξερε καλά και την περιοχή και τον αντίπαλο.

Η ιστορική διαταγή

Διατύπωσε το σχέδιο επίθεσης και το υπαγόρευσε στον Κωστούλα Αγραφιώτη. Μια ιστορική διαταγή με όλες τις λεπτομέρειες που διδασκόταν για πολλά χρόνια στη Σχολή Ευελπίδων ως υπόδειγμα διαταγής επιχείρησης. Η πρώτη ομάδα θα εξουδετέρωνε τους Ιταλούς ώστε να τοποθετηθούν τα εκρηκτικά.

Το νότιο βάθρο, με ισχυρή φρουρά και πλήρη οχύρωση, το ανέλαβε ο ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Κωστούλα και το βόρειο ο ΕΔΕΣ με επικεφαλής τους ανθυπολοχαγούς Παπαχρήστου και Πετροπουλάκη. Την υπονόμευση ανέλαβαν Αγγλοι υπό τον Μάγερς. Ορίστηκε γενική εφεδρεία από ομάδα τριάντα ΕΛΑΣιτών, με αρχηγό τον Νικηφόρο, που όμως θεώρησε την εφεδρεία υποβιβασμό. Λίγο αργότερα η εφεδρεία θα έσωζε την επιχείρηση.

Νύχτα, χιονόνερο και ομίχλη έκαναν τη γέφυρα να φαίνεται τεράστια, υποβλητική και απόκοσμη. Επρεπε να καταστραφούν οι ράγες ώστε να μην έρθουν ενισχύσεις. 11.07 το βράδυ της 25ης Νοεμβρίου ακούστηκε ο πυροβολισμός, το σύνθημα για να ξεκινήσουν. Το νότιο φυλάκιο έπεσε σε λιγότερο από 20 λεπτά. Στο βόρειο όμως η καθυστέρηση στο συρματόπλεγμα που δεν μπορούσε να κοπεί έδωσε τον χρόνο στους Ιταλούς να αντιδράσουν.

Τότε δικαιώθηκε με τον καλύτερο τρόπο η απόφαση του Αρη να αφήσει τον Νικηφόρο στην εφεδρεία. Ετσι Νικηφόρος, Θάνος, Περικλής, Πελοπίδας και η υπόλοιπη ομάδα εξολόθρευσαν τους Ιταλούς και το βόρειο φυλάκιο έπεσε. Η μάχη συνεχιζόταν και άρχισε η τοποθέτηση των εκρηκτικών. Τα βάθρα όμως ήταν διαφορετικά στα σχέδια και τα εκρηκτικά δεν ταίριαζαν με τους πυλώνες. Εγινε άμεσα τροποποίηση των εκρηκτικών και τοποθετήθηκαν στις δοκούς της γέφυρας.

Το σφύριγμα-σύνθημα ακούστηκε. Το μεγάλο μπαμ ήταν γεγονός. Ηταν 1.30 π.μ. Είχε πέσει το ένα τόξο της γέφυρας. Επρεπε να γίνει και δεύτερη έκρηξη ώστε τα εκρηκτικά να τοποθετηθούν και στις ράγες. Το τρένο πλησίαζε. Σε λίγα λεπτά ακούστηκαν ξανά τα διακεκομμένα σφυρίγματα. Το τρένο εμφανίστηκε. Ηταν 2.21 π.μ. Η έκρηξη ήταν πολύ ισχυρότερη. Τα τόξα καταστράφηκαν. Βρόντηξε ο Ολυμπος, η Γκιώνα, η Οίτη, το Βελούχι. Το τρομερό μπαμ, σαν κεραυνός που έσκιζε τη γη, έγινε τραγούδι.

«Καπετάνιε, τελειώσαμε…» είπε ο Νικηφόρος. Το ωραιότερο «τελειώσαμε» της ελληνικής ιστορίας. Τρεις πράσινες φωτοβολίδες στον ουρανό. Οι σάλπιγγες δηλώνουν αποχώρηση. Η μάχη του Ελ Αλαμέιν είχε τελειώσει βέβαια, αλλά οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να καθηλώσουν μεραρχίες που θα τους χρησίμευαν σε άλλα μέτωπα. Κυρίως όμως ενίσχυσε το ηθικό των Ελλήνων βγάζοντας χιλιάδες στο βουνό.

Η δικαίωση του Αρη

Το γεφύρι, που ένωσε τους Ελληνες για πρώτη και τελευταία φορά, γκρεμίστηκε γράφοντας την πιο μεγάλη και ένδοξη σελίδα της Εθνικής Αντίστασης. Οι εξελίξεις βέβαια δικαίωσαν τις αρχικές επιφυλάξεις του Αρη για τους Αγγλους. Οι αντιστασιακές οργανώσεις άρχισαν λίγο αργότερα έναν αγώνα αλληλοεξόντωσης που με τη «βοήθεια» των συμμάχων οδήγησε στα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο.

Η ανακοίνωση στις εφημερίδες μιλούσε για συμμορία που ανατίναξε τη γέφυρα, επικηρύσσοντας τον Ζέρβα για 100.000.000 δρχ. Το BBC αναφέρθηκε στη σπουδαία προσφορά του Ζέρβα και των ανταρτών του. Ο ΕΛΑΣ και ο Αρης δεν υπήρχαν πουθενά και η παραχάραξη της Ιστορίας ξεκινούσε το δικό της μεγάλο ταξίδι.

Ο Γουντχάουζ παραδέχτηκε το προφανές: «Χωρίς Ζέρβα δεν γινόταν, αλλά χωρίς Αρη δεν πετύχαινε», ενώ ο Π. Κανελλόπουλος, σπουδαίος ηγέτης της Δεξιάς, είπε: «Αντρες σαν τον Αρη Βελουχιώτη είναι ζήτημα να γεννιέται ένας κάθε 100 χρόνια». Οι Ιταλοί για αντίποινα εκτέλεσαν 16 αμάχους από την Υπάτη. Εφτά κάτω από τα γκρεμισμένα τόξα της γέφυρας και τους υπόλοιπους στα Καστέλια της Παρνασσίδας.

Το «παράσημο» στους πρωταγωνιστές εκείνης της νύχτας από το ελληνικό κράτος ήταν μια μήνυση για φθορά ξένης περιουσίας και μια αμνήστευση από την κυβέρνηση Σοφούλη. Η επέτειος γιορτάστηκε για πρώτη φορά το 1962. Το 1964 την κυβερνητική πρωτοβουλία εορτασμού διέκοψε η έκρηξη μιας νάρκης ξεχασμένης που άφησε πίσω της 13 νεκρούς, 51 τραυματίες και πολλές θεωρίες συνωμοσίας.

Στη συνείδηση του κόσμου ο Γοργοπόταμος έγινε συνώνυμο της Εθνικής Αντίστασης. Ετσι το 1982, με την επίσημη αναγνώρισή της, καθιερώθηκε ως επίσημη μέρα εορτασμού της η 25η Νοεμβρίου, μέρα της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοπόταμου.

* Ιστορικός, δημοσιογράφος