Μικρός αποχαιρετισμός στον σύντροφο, στον αγωνιστή, στον δάσκαλο, στον φίλο

Γέμισε κόσμο το Α´ Νεκροταφείο της Αθήνας το Σάββατο το πρωί, στην πολιτική κηδεία του ομότιμου καθηγητή του ΕΚΠΑ Γιώργου Μανιάτη, που έσβησε ξαφνικά την 1η Νοεμβρίου, στο σπίτι του, στα χέρια της αγαπημένης του Λίας.

Κι ήταν αξιοσημείωτη η παρουσία όχι μόνο ομηλίκων και μεσηλίκων συναγωνιστών και συναδέλφων της ακαδημαϊκής κοινότητας, αλλά και νέων ανθρώπων που είχαν την τύχη της συναρπαστικής, αλλά διόλου ακαδημαϊκής διδασκαλίας του στα αμφιθέατρα.

Για τον Γιώργο Μανιάτη, τον κομμουνιστή, τον μαχητικό διανοούμενο, τον υπομονετικό δάσκαλο της φιλοσοφίας, τον καλό ακροατή των συνομιλητών του και τον φίλο που «τίποτα το ανθρώπινο δεν του ήταν ξένο», η «Εφ.Συν.» δίνει τον λόγο σε ανθρώπους που τον έζησαν στις δύσκολες, στις δημιουργικές και στις πιο ευχάριστες στιγμές του.

Ενας «καθολικός» διανοούμενος αναγεννησιακού τύπου

● Της Νάντιας Βαλαβάνη, πρώην βουλευτή, συγγραφέως και μεταφράστριας

Ο Γιώργος Μανιάτης, σύντροφος και φίλος, ήταν ένα σπάνιο είδος ανθρώπου: οραματιστής «καθολικός» διανοούμενος αναγεννησιακού τύπου, ερευνητής και συγγραφέας σημαντικών βιβλίων, άνθρωπος με εξαιρετικά φλεγματικό χιούμορ, λάτρης κάθε μορφής τέχνης και «κολλημένος» με την κλασική μουσική (οι «κακιές γλώσσες» λένε ότι άκουγε κατ’ ιδίαν κομμάτια της συμμετέχοντας ως μαέστρος), «φανταστικά» δημιουργικός ως δάσκαλος στο Λύκειο και στο ΕΚΠΑ. «Τρωγλοδύτης» ως προς τις νέες τεχνολογίες, είμαι σίγουρη ότι υπολόγιζε ότι εφόσον ο Μαρξ έγραψε το «Κεφάλαιο» με φτερό χήνας και μελάνι, στον 21ο αιώνα επίσης μπορούν να παραχθούν χειρόγραφα αριστουργήματα θεωρητικής σκέψης – ας είναι καλά η Λία, 50 χρόνια η μούσα του, που τα πληκτρολογούσε για διορθώσεις.

Από τα νιάτα του είχε θέσει σταθερά τον εαυτό του στη διάθεση μιας αποστολής, που η όποια αναφορά της σήμερα αντιμετωπίζεται ως «παλιομοδίτικη»: στην υπηρεσία της εργατικής τάξης. Τον Γιώργο τον πρωτογνώρισα τέλος δεκαετίας του ’70, όταν αναλαμβάνοντας την ιδεολογική δουλειά της ΚΝΕ προστέθηκα σε μια πεντάδα εξαιρετικά ιδιαίτερων και, με διαφορετικό τρόπο ο καθένας, χαρισματικών ανθρώπων, που αποτελούσαν τους υπεύθυνους των «ιδεολογικών τμημάτων» της Κ.Ε. του ΚΚΕ: του Νίκου Κ., υπεύθυνου της Ιδεολογικής Επιτροπής, του Γιώργου Μανιάτη, διευθυντή του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών, του Νίκου Π., διευθυντή του περιοδικού «Επιστημονική Σκέψη», του Δήμου Τσ., τελικά διευθυντή της ΚΟΜΕΠ και του Σπύρου Μ. (ποτέ υπεύθυνος, αλλά ο πραγματικός παραγωγός οικονομικής σκέψης).

Πλαισιώνονταν από δεκάδες μέλη των τμημάτων, όλοι εξαιρετικοί άνθρωποι – όταν κάναμε αυτομόρφωση με έργα των «κλασικών», ξεπερνούσαμε τους 50. Αν ο Νίκος Π. εδώ πρωτοέκανε εισήγηση για τον «νεοσυντηρητισμό», ακόμα και ως όρος άγνωστος στην τότε Αριστερά, από τον Γιώργο πρωτάκουσα για τη θεωρία Ηθικής και Πολιτικής, μια σχέση που μέχρι τότε αφελώς συσχέτιζα με τον χαρακτήρα κάθε αγωνιστή…

Είναι γνωστό ότι το 1989 λόγω συγκυβέρνησης Ν.Δ.-ΚΚΕ (Ενιαίου Συνασπισμού) αποχώρησε η συντριπτική πλειοψηφία της ΚΝΕ, ελάχιστοι όμως θυμούνται ότι αποχώρησε επίσης καθολικά ο ιδεολογικός μηχανισμός του ΚΚΕ. Οσα μέλη του ήμασταν επίσης μέλη της Κ.Ε., καθαιρεθήκαμε επειδή «θέσαμε εαυτόν εκτός κόμματος». Εξαίρεση ο Γιώργος, με τη βαθιά ευγένειά του: έστειλε γράμμα παραίτησης στην Κ.Ε., που έγινε αποδεκτό.

Τον Φλεβάρη 1990, στην Α’ Συνδιάσκεψη του ΝΑΡ, ο Γιώργος, ο Δήμος κι εγώ, αφού μιλήσαμε, αποχωρήσαμε από την οργάνωση που μήνες πριν είχαμε συνιδρύσει. Ο Γιώργος, ωστόσο, πολιτικά έμεινε πάντα δίπλα στο ΝΑΡ και, αργότερα, στην ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Συνεχίσαμε να συνεργαζόμαστε οι τρεις στο πλαίσιο των θεωρητικών περιοδικών του Ευτύχη Μπιτσάκη «Διαλεκτική» και, αργότερα, «Ουτοπία».

Και τα δυο παιδιά μου αντιμετώπιζαν τον Γιώργο ως ένοπλο ήρωα: όχι με φωτόσπαθο, αλλά με τις μαγικές εξιστορήσεις του και, προπαντός, με την ανεξάντλητη ικανότητα να ακούει. Φαινόταν φυσικό να τα αγαπάει, όπως κι εγώ τον (ακόμα τότε) «Γιαννάκη». Δεκαετίες μέχρι κι αυτόν τον Γενάρη μού τηλεφωνούσε «χρόνια πολλά» για τον –ονοματοδοσμένο– «Αντωνάκη»… Γεύση για τη σχέση με τους φοιτητές του πήρα το 2001, όταν με κάλεσε να μιλήσω στο Τμήμα ΜΜΕ του ΕΚΠΑ για τον Μπρεχτ στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης: κρέμονταν σαν τσαμπιά ζητώντας τον λόγο…

Παρά τις ανανεούμενες αλληλοϋποσχέσεις μας, είχαμε χρόνια να συναντηθούμε. Κι όμως, θα μου λείψει αφάνταστα. Και στην ελληνική ριζοσπαστική Αριστερά και στη θεωρητική σκέψη επίσης.

Κατακτούσε το αμφιθέατρο από την πρώτη στιγμή

● Του Αλέξανδρου Μινωτάκη, διδάκτορος, Τμήμα ΕΜΜΕ, ΕΚΠΑ

Σχεδόν όποιος είχε την τύχη να ζήσει τον Γιώργο Μανιάτη ως καθηγητή στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, θα συμφωνούσε ότι ήταν δύσκολο να μπεις σε μάθημά του και να μη σε «κερδίσει». Διδάσκοντας Πολιτική Φιλοσοφία, Πολιτική Θεωρία και Ηθική, ο καθηγητής Μανιάτης καταπιανόταν πάντα με δύσκολες έννοιες και διαχρονικά ερωτήματα χωρίς εύκολες απαντήσεις και, ξανά και ξανά, κατάφερνε να τα κάνει προσιτά, ενδιαφέροντα, χωρίς να μειώσει στο ελάχιστο την πολυπλοκότητά τους. Η ευγενική παρουσία του κατακτούσε τον σεβασμό του αμφιθεάτρου από την πρώτη στιγμή· όχι τυχαία δεν μπορώ ποτέ να τον θυμηθώ να ζητάει από τους φοιτητές να «κάνουν επιτέλους λίγο ησυχία».

Καθάριζε την πίπα του επιμελώς και ξεκινούσε τη διάλεξη μιλώντας με μεγάλη άνεση για τον Αριστοτέλη και τον Χομπς, τον Ρουσό και τον Μαρξ, τη διαλεκτική σκοπών και μέσων και δεκάδες άλλα θέματα για τα οποία, τις περισσότερες φορές, δεν είχαμε ξανακούσει τίποτα. Ομως, η μεγαλύτερη ικανότητά του ήταν στο να παρακινεί τους φοιτητές του να καταπιαστούν εκείνοι με τις ίδιες προκλήσεις. Σε κάθε μάθημα, μετά τις πρώτες διαλέξεις που έθετε τις «βάσεις», ο Μανιάτης μοιραζόταν την έδρα με άτομα ή ομάδες των φοιτητών που παρουσίαζαν κλασικά έργα πολιτικής θεωρίας και συζητούσε μαζί τους, καλώντας και το υπόλοιπο αμφιθέατρο να εμπλακεί. Σε μια εποχή μεγάλου προβληματισμού για την «επιδημία» διάσπασης προσοχής και έναν ηθικό πανικό για τη «νεολαία που δεν διαβάζει», η ικανότητά του να σε εμπνέει να μελετήσεις, παραμένει ασύγκριτη και φάρος για όλους και όλες.

Και αύριο να βρεθούμε στο «Σελέκτ»

● Του Κίμωνα Ρηγόπουλου, ηθοποιού-συγγραφέα

Με τον Γιώργο είχαμε βρεθεί τρεις-τέσσερις φορές στη Φωκίωνος, στο πάλαι ποτέ εμβληματικό «Σελέκτ». Το κυρίως θέμα των ραντεβού μας ήταν η ανίχνευση τρόπων και η επινόηση δυνατοτήτων για τη συγκρότηση ενός πολιτικο-πολιτιστικού σχεδίου με ορίζοντα την κομμουνιστική χειραφέτηση.

Σε αυτές τις συναντήσεις, όμως, συχνά παραμόνευαν για να μας ξελογιάσουν η παρέκβαση και η παρεκτροπή. Και τότε το κυρίως θέμα πήγαινε περίπατο για να θρονιαστεί στο τραπέζι μας –έβαλε ο διαβολάκος την ουρά του πάλι– ο Ολυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς. Γιατί μας ένωνε αυτή η άλογη λατρεία που, και «ένδοξη αναπηρία» να την πείτε, να είστε σίγουροι ότι ο Γιώργος θα σας συγχωρήσει.

Αυτή η λατρεία τροφοδοτείται αφειδώς από μια «νοσηρή» και αγιάτρευτη αθωότητα την οποία ο Γιώργος διέθετε σε μια ανεξάντλητη επάρκεια. Πρόκειται για μια εξάρτηση έξω από τις επεξεργασμένες νόρμες μιας βίαιης ευθυγράμμισης στην κανονικότητα. Εδώ δεν μετράει η άποψή σου αλλά η πίστη σου. Και όσο πιο άκριτη η πίστη τόσο και πιο ανόθευτη. Εδώ η πολιτική ορθότητα αυτοεξορίζεται και ενίοτε τη στέλνουμε και στο διάολο. Εδώ συνυπάρχουν αρμονικά και ο Μαρξ και ο Βάγκνερ και ο Δεληκάρης. Ακριβώς γι’ αυτό και ο Γιώργος είναι ένας ολιστικός διανοούμενος, ένας διανοούμενος που επειδή εκτιμά τα πάθη του δεν τα προδίδει υποκύπτοντας σε μια ξενέρωτη σπουδαιοφάνεια.

Ενας κομμουνιστής του 21ου αιώνα

● Του Θανάση Σκαμνάκη, δημοσιογράφου

Τις πρώτες μέρες του Νοεμβρίου 1989, μέρες που η αναταραχή ήταν μεγάλη στην πολιτική ζωή και τη ζωή του ΚΚΕ επίσης, ο Χαρίλαος Φλωράκης, γραμματέας τότε του κόμματος, καλεί εκτάκτως συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής. Μια ελλιπής, λοιπόν Κ.Ε. με μοναδικό θέμα της να λάβει γνώση, όχι να συζητήσει και αποφασίσει, τη δημιουργίας της οικουμενικής κυβέρνησης. Ο Γιώργος Μανιάτης διεκδίκησε και πήρε τον λόγο, για να σηκώσει το κύριο βάρος της αντίθεσής μας στην απόφαση αυτή. Λίγες μέρες μετά αποχωρήσαμε, 15 μέλη της Κ.Ε., από το ΚΚΕ, διαφωνώντας όχι μόνο για τη συγκυβέρνηση αλλά και για τον πολιτικό και θεωρητικό προσανατολισμό του κόμματος.

Αυτή είναι μια εποχή που συμπυκνώνει πολλά από τα πριν και τα μετά της ζωής, της πολιτικής στάσης και της προσωπικότητας του Γ. Μανιάτη. Πρόεδρος του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών, διευθυντής του εξαιρετικού περιοδικού «Επιστημονική Σκέψη», θεωρητικός της αναζήτησης εντός του κομμουνιστικού κινήματος και όχι μόνο. Ακολούθησε την αναζήτηση αυτή όλα τα επόμενα χρόνια έως σήμερα, με τα βιβλία, τα άρθρα, τις ομιλίες του, τη συμμετοχή του. Συμμετείχε στη δημιουργία του Νέου Αριστερού Ρεύματος. Αποστασιοποιήθηκε από αυτό αλλά παρέμεινε στην αναζήτηση του νέου κομμουνιστικού προτάγματος.

Συνέβαλε στη δημιουργίας της ιστοσελίδας Kommon και στην κομμουνιστική αναζήτηση της εποχής μας, συμμετέχοντας στη δημιουργία της Πολιτικής Κίνησης για ένα Κομμουνιστικό Σχέδιο. Με επίγνωση του βάθους της ήττας που έχει υποστεί το κομμουνιστικό κίνημα εργαζόταν για την αναγέννησή του, θεωρητική, πολιτική και οργανωτική, και είχε ουσιαστική συμμετοχή στη συγγραφή του κειμένου «Για το παρόν και το μέλλον της Αριστεράς. Για τον κομμουνισμό και τις επαναστάσεις του 21ου αιώνα».

Ο άνθρωπος που δεν βιαζόταν ποτέ

● Της Μαριάννας Τζιαντζή, δημοσιογράφου-συγγραφέα

…Για την ακρίβεια, ο άνθρωπος που ποτέ δεν έδειχνε ότι βιάζεται, ότι είναι υπερ-πολυάσχολος, ότι πνίγεται στις δουλειές, ότι τα deadlines καραδοκούν. Οταν του μιλούσες, όταν κάτι τον ρωτούσες, ο χρόνος πάγωνε. Ο Γιώργος δινόταν στον συνομιλητή του. Ενώ μιλούσατε δεν έριχνε κρυφές ή φανερές ματιές στο κινητό του (που δεν είχε κινητό). Χωρίς να το επιδιώκει, έχτιζε μια σχέση εμπιστοσύνης.

Κι έμοιαζε να έχει χρόνο για όλους και για όλα. Για να ακούει επί ώρες την «Τόσκα», ξανά και ξανά, για να βλέπει ποδόσφαιρο στο γήπεδο, για την παρέα με παλιούς και νέους φίλους. Και ταυτόχρονα να δημιουργεί ακατάπαυστα: να μελετά, να εμβαθύνει, να γράφει, να διδάσκει μέσα κι έξω από το αμφιθέατρο, να συμβάλλει σε συλλογικά εγχειρήματα.

Για πολλούς ανθρώπους ο χρόνος «τους» είναι το τελευταίο οχυρό της ιδιωτικότητάς τους, μοιάζει να αποκτά την ιερότητα, το απαραβίαστο της ατομικής ιδιοκτησίας. Με τη γλώσσα του σώματος, με ένα σωρό σήματα σου δείχνουν ότι τους απορροφάς ενέργεια, ότι κλέβεις τον πολύτιμο χρόνο τους. Ο Γιώργος δεν έβλεπε τους ανθρώπους γύρω του σαν καθρέφτη ή ηχείο της δικής του φωνής. Τους άκουγε, τους έβλεπε, τους πρόσφερε ερεθίσματα να σκεφτούν πέρα από τα τετριμμένα. Και μοιραζόταν τις γνώσεις του. Πάντα με απλότητα και φυσικότητα.

Η νωχελικότητα του Γιώργου ήταν παραπλανητική. Εξάλλου, τη διαψεύδουν η έκταση και η ποιότητα του θεωρητικού έργου του. Η ταχύτητα των στροφών του μυαλού του διέψευδε τη βραδύτητα των κινήσεών του. Ευλογημένη βραδύτητα, πλήρης έλλειψη νευρικότητας, ανυπομονησίας, μεταδιδόμενου άγχους. Ενας άνθρωπος χωρίς αιχμηρές γωνίες, χωρίς αγκάθια προς τα έξω ή προς τα μέσα.

Αυτό έδειχναν η φωνή, το βλέμμα, το χαμόγελό του, ο λόγος του που ήταν απόσταγμα γνώσης, στοχασμού, καλλιέργειας και αγάπης για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά και για όλους τους ανθρώπους μαζί. Ο Γιώργος φώτισε -και θα φωτίζει- πολλών ανθρώπων τις ζωές, κι ας έφυγε για πάντα την 1η του Νοέμβρη του 2023. Δεν εννοώ με το πλούσιο ακαδημαϊκό, θεωρητικό του έργο ή τις ραδιοφωνικές εκπομπές του για την κλασική μουσική. Αλλά γιατί ενθάρρυνε τους φοιτητές, τους φίλους, τους συντρόφους του, τους δικούς του και τους ξένους να πετάξουν με τα δικά τους φτερά.