• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.6°C / 24.4°C
    1 BF
    68%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 21.1°C / 25.0°C
    2 BF
    73%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    19°C 13.9°C / 22.8°C
    2 BF
    77%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 16.1°C / 16.1°C
    1 BF
    75%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.0°C / 22.0°C
    2 BF
    78%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    24°C 23.3°C / 23.9°C
    2 BF
    58%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 19.0°C / 19.0°C
    1 BF
    52%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    18°C 14.4°C / 22.8°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.4°C / 20.0°C
    1 BF
    83%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    1 BF
    78%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.0°C / 23.0°C
    1 BF
    60%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 21.1°C / 21.1°C
    1 BF
    51%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    3 BF
    94%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 23.0°C / 24.4°C
    2 BF
    49%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 20.6°C / 24.4°C
    1 BF
    54%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.0°C / 22.8°C
    3 BF
    78%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.7°C / 22.2°C
    2 BF
    46%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 20.0°C / 21.0°C
    1 BF
    83%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    24°C 23.3°C / 23.9°C
    3 BF
    65%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 19.0°C / 19.0°C
    1 BF
    52%
Ο κορονοϊός ως ολικό κοινωνικό γεγονός

Ο κορονοϊός ως ολικό κοινωνικό γεγονός

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Robert Boyer, Οι καπιταλισμοί στη δίνη της πανδημίας, μτφρ. Άγγελου Μουταφίδη, εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2021

Στο δοκίμιο «Οι καπιταλισμοί στη δίνη της πανδημίας», το οποίο κυκλοφορεί στην ελληνική γλώσσα από τις εκδόσεις Πόλις σε μετάφραση του Άγγελου Μουταφίδη, ο Robert Boyer, ένας εκ των βασικότερων εκπροσώπων της οικονομικής Σχολής της Ρύθμισης, επιδιώκει να εξαγάγει ορισμένα συμπεράσματα μέσα από τις ποικίλες αβεβαιότητες που προξενεί ή διογκώνει η κρίση του covid-19.

Μεθοδολογική αφετηρία του βιβλίου, όπως προαναφέρθηκε, είναι η οικονομική Σχολή της Ρύθμισης. Κεντρική παραδοχή του συγκεκριμένου μοντέλου ανάλυσης της οικονομικής πραγματικότητας και, ιδίως, των οικονομικών κρίσεων συνιστά η θέση ότι οι δημόσιες πολιτικές δεν αρκεί να επεμβαίνουν κατασταλτικά και αποσπασματικά σε επιμέρους άξονες της καθημερινής λειτουργίας του καπιταλιστικού συστήματος (προσφορά, ζήτηση κ.λπ.), αλλά οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις ετερόκλητες συναρθρώσεις κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών και χρηματοπιστωτικών διεργασιών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η οικονομική επιστήμη δεν εγκλωβίζεται σε ένα τεχνοκρατικό βασίλειο εργαλειακού ορθολογισμού, αλλά επανεγγράφεται στο σώμα των κοινωνικών επιστημών, ευρισκόμενη σε διαρκή ανατροφοδότηση με τις θεσμικές διαρρυθμίσεις.

Δομικό χαρακτηριστικό της εκτυλισσόμενης υγειονομικής κρίσης είναι η αβεβαιότητα, η οποία δεν αποτελεί μόνο πασίδηλη εμπειρική διαπίστωση αλλά και κανονιστική παράμετρο, καθώς η πειραματική υιοθέτηση δραστικών περιοριστικών μέτρων για την αναχαίτιση της πανδημίας εγείρει σοβαρά ζητήματα νομιμότητας και νομιμοποίησης. Η –κατά Ulrich Beck- κοινωνία της διακινδύνευσης μετεξελίσσεται σε κοινωνία της ριζικής αβεβαιότητας, με τον χρόνο να αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο επιταχυνόμενος ή επιβραδυνόμενος ανάλογα με το εκάστοτε βιοτικό συγκείμενο. Οι διαφορετικές χρονικότητες της πανδημίας (χρόνος της υγείας-χρόνος της οικονομίας) δοκιμάζουν την κοινωνική συνοχή, καθώς οι ειδικοί της υγείας ως γνωμοδοτικά όργανα των πολιτικών αποφάσεων χρειάζονται χρόνο για την αντίδραση απέναντι σε μια καινοφανή (τουλάχιστον για τον μεταπολεμικό δυτικό κόσμο) απειλή, ενώ η στενά διασυνδεδεμένη οικονομία δεν έχει το παραμικρό χρονικό περιθώριο να «παγώσει» επ’ αόριστον.

Κατά συνέπεια, εκτός από τη βέλτιστη δυνατή νομιμοποίηση των μέτρων από τη σκοπιά της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των δικαιωμάτων υφίσταται η ανάγκη για τη μικρότερη δυνατή βλάβη τόσο σε ανθρώπινες ζωές όσο και στη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς (νομιμοποίηση διά της αποτελεσματικότητας). Με τα λόγια του John Maynard Keynes (από το κλασικό έργο του «Η γενική θεωρία της απασχόλησης, του τόκου και του χρήματος», 1936), ο οποίος έχει επηρεάσει εμφανώς τη σκέψη του Boyer, «το πολιτικό πρόβλημα της ανθρωπότητας έχει να κάνει με τον συνδυασμό τριών πραγμάτων: της οικονομικής αποτελεσματικότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της πολιτικής ελευθερίας» (όπως παρατίθεται στη σελ. 93 του βιβλίου).

Ο Boyer ερμηνεύει τον covid-19 τόσο ως μετασχηματιστή της νεοφιλελεύθερης «ορθοδοξίας», όσο κυρίως ως επιταχυντή των ραγδαίων εξελίξεων που συντελούνται τα τελευταία 30-40 χρόνια. Σε ιδεοτυπικό επίπεδο, τα δυο κυρίαρχα μοντέλα οργάνωσης του «υπαρκτού καπιταλισμού», δηλαδή ο απορρυθμισμένος ψηφιακός καπιταλισμός της πλατφόρμας (με επίκεντρο τις Ηνωμένες Πολιτείες) και ο κρατικά διευθυνόμενος καπιταλισμός της επιτήρησης (με επίκεντρο την Κίνα) αναμιγνύονται εν μέσω πανδημίας. Οι «έξυπνες εφαρμογές» που παρέχονται από τους ιδιωτικούς γίγαντες της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης τάσσονται στην υπηρεσία ενός πατερναλιστικού (και συχνά-πυκνά αυταρχικού) κρατικού σκοπού, ήτοι την αίσθηση συλλογικής ασφάλειας των ατομικοτήτων, κάτι που συντελείται με ουσιώδεις εκπτώσεις στην αρχή της αυτονομίας, τόσο στην προσωπική όσο και στην κοινωνικοπολιτική της όψη.

Από την άλλη πλευρά, μετά από δεκαετίες ιδεοληπτικής πίστης στην αυτορρύθμιση της αγοραίας τάξης του κόσμου, το Κράτος επιστρέφει στο προσκήνιο ως ενεργητικός διαχειριστής της έκτακτης ανάγκης. Τίθεται, πάντως, το ακόλουθο διττό ερώτημα: Πρώτον, εάν η εν λόγω τάση κρατικού παρεμβατισμού θα εδραιωθεί και κατά την επόμενη μέρα της υγειονομικής κρίσης (τηρουμένων των αναλογιών, όπως κατά τη μεταπολεμική «χρυσή τριακονταετία» του καπιταλισμού) ή μήπως πρόκειται μόνο για «αναγκαίο κακό» μέχρι την επανεκκίνηση της –νεοφιλελεύθερα διαρθρωμένης- χρηματοπιστωτικής δραστηριότητας. Δεύτερον, εάν το Κράτος επιτελεί τον καίριο ρόλο του εν μέσω πανδημίας ως δημοκρατικά οργανωμένη res publica (με όρους ίσης πολιτικής ελευθερίας και κοινωνικής αλληλεγγύης απέναντι στον κοινό κίνδυνο) ή, δυστυχώς, λειτουργεί ως αποφασιοκρατικός μηχανισμός βιοπολιτικής πειθάρχησης, ήτοι θεσμοποίησης ανισότιμων σχέσεων ηγεμόνα-υπηκόων;

Όσο κι αν φαντάζει εκ πρώτης όψεως παράδοξο, μια οικουμενική απειλή σε καιρούς πρωτοφανούς διασυνδεσιμότητας στην κυκλοφορία προσώπων και εμπορευμάτων όχι μόνο δεν εμπλούτισε τις αρμοδιότητες και δεν ενίσχυσε τον βαθμό επιρροής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, αλλά πυροδότησε έναν άκρατο υγειονομικό εθνικισμό, καθώς οι χώρες του ανεπτυγμένου κόσμου μετά από δεκαετίες περιστολής των κοινωνικών δαπανών, οι οποίες εκλαμβάνονταν ως «δημοσιονομικό βαρίδι», προέταξαν το «σώζον εαυτόν σωθήτω». Σε αντίθεση με τον πρωταγωνιστικό ρόλο που αναλαμβάνουν διεθνείς οργανισμοί προσανατολισμένοι στη φιλελευθεροποίηση (ακριβέστερα, την ιδιωτικοποίηση) των παγκόσμιων παραγωγικών και χρηματοπιστωτικών σχέσεων, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ανατίθεται αμιγώς επικουρική λειτουργία. Με άλλα λόγια, την «κανονική» παγκοσμιοποίηση του εμπορίου διαδέχεται η εθνική περιχαράκωση κατά την «εξαιρετική» διαχείριση του κοινού υγειονομικού κινδύνου.

Μπροστά σε μια διακινδύνευση που απειλεί την ανθρωπότητα ανεξαρτήτως φύλου, φυλής, τάξης κ.λπ., η αλληλεγγύη δεν προτάχθηκε ως κοινωνική αρετή βασισμένη στις θεμελιακές αξίες της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ίσης πολιτειότητας, αλλά ως διάχυτη αμοιβαία καχυποψία. Η ψηφιακή οργάνωση του καταμερισμού εργασίας (τηλεργασία) και τα μέτρα φυσικής αποστασιοποίησης αποϋλοποιούν τον κοινωνικό δεσμό, επιτείνοντας έτι περαιτέρω το χάσμα ανάμεσα στους «ορατούς» και τους «αόρατους» μιας ταξικά διαστρωματωμένης και, συνεπώς, βαθιά άνισης πολιτικής κοινωνίας.

Απέναντι στις ιεραρχίες και τους κοινωνικούς αποκλεισμούς τόσο του υπερεθνικού καπιταλισμού της πλατφόρμας όσο και του κρατικά διευθυνόμενου καπιταλισμού της επιτήρησης, ο Boyer προτάσσει μια συμπεριληπτική «ευγενή ουτοπία» (σελ. 264-265), ένα κοινωνικοοικονομικό σχεδίασμα όπου η υγεία αναβαπτίζεται σε εγγενές γνώρισμα της ευημερίας, η παιδεία ανάγεται σε εξισωτικό μηχανισμό για την ανάπτυξη των προσωπικών και των πολιτικών δεξιοτήτων και ο πολιτισμός σε δημιουργικό μέσο για τη συνολική καλλιέργεια της ανθρώπινης ύπαρξης. Σε ένα τέτοιο δικαιότερο και ανθρωποκεντρικό περιβάλλον, ήτοι σε ένα πραγματικό κοινωνικό κράτος δικαίου με τη δημοκρατία να διαχέεται και στην κοινωνικοοικονομική σφαίρα παραγωγής και ανταλλαγής αγαθών-υπηρεσιών, οι έννοιες της «ανάπτυξης» και της «καινοτομίας» θα αποσυνδεθούν από τις αγκυλώσεις του homo economicus, εμπεριέχοντας την αειφορία και την κοινωνική-αλληλέγγυα διαχείριση των δημόσιων πραγμάτων.

Ο Boyer, πάντως, δεν τρέφει αυταπάτες για μια γραμμικά προοδευτική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους και, έτσι, προσθέτει μια ρεαλιστικά απαισιόδοξη νότα στην παρουσίαση της ουτοπίας του, καθώς τονίζει τους κινδύνους που εγκυμονεί η διαρκώς αυξανόμενη συσσώρευση οικονομικής, πολιτικής και μιντιακής ισχύος στους κολοσσούς του ψηφιακού καπιταλισμού, οξύνοντας τις ανισότητες και τους μηχανισμούς επιτήρησης για την καταστολή χειραφετητικών εγχειρημάτων.

Συμπερασματικά, οι «Καπιταλισμοί στη δίνη της πανδημίας» εισφέρουν στο δημόσιο διάλογο μια αναστοχαστική προσέγγιση των προκλήσεων που εγείρει η υγειονομική κρίση του covid-19 ως «ολικό κοινωνικό γεγονός» (κατά τη διατύπωση του Γάλλου κοινωνιολόγου των αρχών του 20ου αιώνα, Marcel Mauss), χωρίς δογματικές αγκυλώσεις και ανακριβείς ιστορικές ακροβασίες σε άλλες καπιταλιστικές κρίσεις (1929, 2008). Η αναμέτρηση με την αβεβαιότητα του κορονοϊού, πάντως, δεν πραγματοποιείται σε tabula rasa, αλλά εισέρχεται αιφνιδιαστικά στο προσκήνιο της ιστορίας επιταχύνοντας «μετασχηματισμούς εγγεγραμμένους στη μακρά διάρκεια» του χρηματιστικοποιημένου καπιταλισμού (σελ. 153). Ως αντίπαλο δέος προς το εκρηκτικό μίγμα του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού της πλατφόρμας και της περίκλειστης κοινωνίας της επιτήρησης, ο Boyer εκθέτει το διεθνιστικά κεϋνσιανό όραμά του μέσα από την κριτική υπεράσπιση των δειλών βημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο δύσβατο δρόμο προς μια ατελή αμοιβαιοποίηση των κοινών κινδύνων, προς μια επισφαλή ολοκλήρωση.

Ως μοναδική έλλειψη στη διεξοδική και διεισδυτική ανάλυσή του συγγραφέα θα μπορούσε να καταλογιστεί η απουσία της «από τα κάτω» κίνησης των κοινωνικών υποκειμένων προς επίρρωση ή αποδόμηση των ηγεμονικών τάσεων που κυοφορεί η διαχείριση της υγειονομικής κρίσης, καθώς και οι μάλλον υπερβολικά επιγραμματικές αναφορές στο θεσμικό αποτύπωμα που αφήνει μέχρι στιγμής η πανδημία στις έννομες τάξεις του ανεπτυγμένου και του αναπτυσσόμενου κόσμου.

*Διδάκτορα Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Δεύτερη ευκαιρία» για τα κατασχεμένα βιβλία
Η Εταιρεία Συγγραφέων καυτηριάζει την πολτοποίησή τους για οποιονδήποτε λόγο και ζητά από την πολιτεία την αλλαγή νόμων ή φορολογικών διατάξεων που επιτρέπουν ενέργειες αυτού του είδους.
«Δεύτερη ευκαιρία» για τα κατασχεμένα βιβλία
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Είμαι στην Ελλάδα, απ' όπου άρχισαν όλα...»
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Χορχε Λούις Μπόρχες έκανε ταξίδια σε πολλά μέρη του κόσμου, μαζί με τη σύντροφό του Μαρία Κοδάμα, «από τα οποία προέκυψαν πολλά κείμενα και πλούσιο φωτογραφικό υλικό» έχει...
«Είμαι στην Ελλάδα, απ' όπου άρχισαν όλα...»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα μαθητείας για τον 21ο αιώνα
Θα ήταν επομένως σκόπιμη μια επικαιροποίηση της παρατήρησης της Μάργκαρετ Κάνοβαν, η οποία, στην –κατατοπιστική, αν και γραμμένη προ εικοσαετίας– εισαγωγή της γι’ αυτή την έκδοση του έργου, υποστηρίζει ότι «η...
Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα μαθητείας για τον 21ο αιώνα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Διαδικτυακή συζήτηση για το βιβλίο του Δ. Ψαρρά «Πώς συλλογάται ο Ρήγας;»
Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου, τη Δευτέρα 1 Μαρτίου, στις επτά το απόγευμα, η συζήτηση για μια πιο ουσιαστική αξιοποίηση του 1821.
Διαδικτυακή συζήτηση για το βιβλίο του Δ. Ψαρρά «Πώς συλλογάται ο Ρήγας;»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας