Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αηδία στη φάκα
EUROKINISSI/ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

Η αηδία στη φάκα

  • A-
  • A+

Η πρόσφατη ανάρτηση της κ. Αλεξίας Έβερτ που εξομοίωνε διαδηλωτές με ποντίκια και κατσαρίδες δικαιώνει όσους, εκκινώντας από διαφορετικές επιστημονικές και ερευνητικές ζητήσεις, σκύβουμε πάνω στο δύσκολο συναίσθημα της αηδίας, την ιστορία του και τις ιδεολογικές, ή καλύτερα, τις προπαγανδιστικές αποτυπώσεις του.

Η αηδία και οι χρήσεις της στον δημόσιο λόγο έχουν αποτελέσει  τα τελευταία χρόνια αντικείμενο κριτικής από φιλοσόφους, θεωρητικούς του δικαίου και ιστορικούς. Μερικά από τα καίρια ερωτήματα που εγείρονται στο πλαίσιο της σχετικής αντιπαράθεσης είναι και τα εξής: θα πρέπει η αηδία να καθοδηγεί τις αντιδράσεις μας σε ζητήματα βιοηθικής, όπως π.χ. η κλωνοποίηση; Είναι εύλογο η αηδία να αποτελεί κριτήριο για την απόδοση δικαιοσύνης ή την προσμέτρηση ποινών σε περιπτώσεις «ειδεχθών» εγκλημάτων, ιδίως όταν οι δικαστές και οι ένορκοι εκτίθενται σε φρικιαστικές εικόνες;

Πολλοί, ιδίως στις ΗΠΑ, υποστηρίζουν την «σοφί» της αηδίας, ενός συναισθήματος που μας επιτρέπει να προφυλάσσουμε τον εαυτό μας από μολυσματικούς παράγοντες (π.χ. πτώματα ή χαλασμένα φαγητά, σωματικές εκκρίσεις κτλ). Ιδιαίτερα ευαίσθητος σε καταστάσεις, πρόσωπα ή συμπεριφορές που ο ίδιος αντιμετώπιζε ως αηδιαστικές είναι ο απερχόμενος Πρόεδρος των ΗΠΑ.

Κατά καιρούς ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι του προκαλούν αηδία το δικαστικό σύστημα στο Μεξικό, ο θηλασμός σε δημόσιους χώρους, οι ανεμογεννήτριες, αλλά και η επίσκεψη της Χίλαρι Κλίντον στην τουαλέτα κατά την διάρκεια διαλείμματος τηλεοπτικής αντιπαράθεσης μαζί του. Σε αυτήν την περίσταση, λέγεται ότι αντέδρασε ως εξής: «Ξέρω πού πήγε, είναι αηδιαστικό. Δεν θέλω να μιλάω γι' αυτό. Όχι, είναι πολύ αηδιαστικό. Μην το λέτε, είναι αηδιαστικό, ας μην μιλάμε καλύτερα» (όποια ομοιότητα εντοπίζει ο αναγνώστης με θεατρικά έργα του Μπέκετ είναι, βέβαια, εντελώς τυχαία).

  Η κατάχρηση της αηδίας από τον Τραμπ εγείρει, παρά την φαιδρότητά της, ένα σοβαρό ερώτημα. Με ποιους τρόπους μετασχηματίσθηκε η αηδία έτσι ώστε παρά το γεγονός ότι είναι ένα τυπικά εντοσθιακό συναίσθημα, προκαλούμενο κυρίως από σωματικούς παράγοντες, να προκαλείται και από μη φυσικούς, σωματικούς παράγοντες όπως θρησκείες, ιδεολογίες ή συμπεριφορές (όπως π.χ. η κατά δήλωση μητροπολίτη σιχασιά του Θεού για τους ομοφυλόφιλους);

Το ερώτημα αυτό αντιστέκεται σε επαληθεύσιμες απαντήσεις, αλλά εμπειρικά γνωρίζουμε ότι η πιο κοινή χρήση του συναισθήματος για την περιθωριοποίηση προσώπων ή ομάδων προσώπων βασίζεται στην προβολή αποκρουστικών σωματικών χαρακτηριστικών επάνω τους. Η απλυσιά και οι σωματικές εκκρίσεις και απεκκρίσεις, η σήψη, η εξομοίωση με ρυπαρά και μολυσματικά ζώα (κυρίως τρωκτικά, έντομα και ερπετά), είναι αναπόσπαστο μέρος του οπλοστασίου της αηδίας. Τα «βρόμικα» σώματα που κατασκευάζει η αηδία περιβάλλουν ρυπαρές ψυχές. Ο Πρίμο Λέβι μας πληροφορεί ότι οι στρατιώτες που συνόδευαν τους στοιβαγμένους σε βαγόνια κρατούμενους στα εξαντλητικά ταξίδια για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης σχολίαζαν περιφρονητικά το γεγονός ότι εκείνοι ουρούσαν ή αφόδευαν δημόσια στις αποβάθρες των σταθμών.  Εξαιτίας της ικανότητάς της να μολύνει τους στόχους της, η αηδία συμβάλλει στην αποανθρωποποίηση όσων στιγματίζει ως μολυσμένους. Όσα επιτυγχάνει η αηδία, δεν μπορεί να τα επιτύχει κανένα κοινωνικό συναίσθημα –όπως, επί παραδείγματι, το μίσος και η περιφρόνηση.

Η επικινδυνότητα των προπαγανδιστικών χρήσεων της αηδίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την φαινομενολογία του συναισθήματος. Όπως έχει δείξει ο ψυχολόγος Πολ Ροζίν και οι συνεργάτες του, η αηδία χαρακτηρίζεται από τους δύο «νόμους» της συμπαθητικής μαγείας: το νόμο της «ομοιότητας» και το νόμο της «μεταδοτικότητας». Σύμφωνα με τον πρώτο, μερική ομοιότητα συνεπάγεται απόλυτη ταύτιση.

Έτσι, η ελβετική σοκολάτα σε μορφή κοπράνων παύει να είναι λιχουδιά. Σύμφωνα με τον δεύτερο νόμο, ό,τι έρθει σε επαφή με κάποιο μολυσματικό στοιχείο καθίσταται αναπότρεπτα μολυσμένο. Δεν θέλουμε να ξεδιψάσουμε με την πορτοκαλάδα μέσα στην οποία βρήκαμε μια τρίχα από τα μαλλιά του σερβιτόρου, ακόμη και όταν απομακρύνουμε την τρίχα από το ποτήρι μας. Οι δύο αυτοί νόμοι είναι πολύ σημαντικοί για τις χρήσεις της αηδίας με τις οποίες επιχειρείται η περιθωριοποίηση προσώπων ή ομάδων προσώπων, διότι μέσω αυτών συναιρείται το φυσικά με το ηθικά αηδιαστικό. Στα πειράματα του Ροζίν, επί παραδείγματι, πολλοί συμμετέχοντες αρνήθηκαν να φορέσουν μια καλοπλυμένη ζακέτα ή οποία, όμως, ανήκε, όπως τους δήλωναν οι ερευνητές, στον Αδόλφο Χίτλερ.

Ο Χίτλερ έγραφε στο διαβόητο βιβλίο «Ο Αγών μου»: «από την εξωτερική εμφάνιση των Εβραίων μπορούσε κανείς να αντιληφθεί ότι δεν ήταν και εραστές του νερού και, δυστυχώς, αυτό καμιά φορά το καταλάβαινες και με κλειστά μάτια. Αργότερα σιχάθηκα την μυρωδιά αυτών των τύπων που ντύνονταν με καφτάνια. Σε αυτό, ας προσθέσει κανείς και τα ρυπαρά ρούχα τους και την εν γένει κακόμοιρη εμφάνισή τους». To «ντοκιμαντέρ» υπό τον τίτλο Der Ewige Jude (Ο αιώνιος Εβραίος) παρουσίαζε τους Εβραίους ως ποντίκια των πόλεων που ξεχύνονται και καταλαμβάνουν την υφήλιο μεταναστεύοντας σε κάθε γωνιά της (το ντοκιμαντέρ είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο). Πιο πρόσφατα, η προπαγάνδα των Hutu στην Ρουάντα παρουσίαζε τους Tutsi ως κατσαρίδες που θα πρέπει να εξολοθρευτούν.  

Τα παραδείγματα που ανέφερα δείχνουν με σαφήνεια πώς οι προπαγανδιστικές χρήσεις της αηδίας αποανθρωποποιούν τα θύματά τους διευκολύνοντας πράξεις κοινωνικής βίας ή ακόμη και μαζικές εξολοθρεύσεις πληθυσμών. Η αηδία είναι όμως επικίνδυνη και για έναν ακόμη σημαντικό λόγο: διότι μολύνοντας τους στόχους της εδραιώνει την αυθαίρετη και βολική πρόσληψη του κοινωνικού συνόλου με όρους διαιρεμένου όλου αποτελούμενου από υγιείς και μολυσματικούς. Η αηδία υπαγορεύει την διάκριση Εμείς/αυτοί –και έτσι εξασφαλίζει την ουσιοκρατρική θεμελίωση και διαιώνιση μύθων «κανονικότητας». Αυτή η περιθωριοποιητική λειτουργία της αηδίας σχετίζεται ίσως με το γεγονός ότι το συναίσθημα χρησιμεύει ως επικοινωνιακός μηχανισμός και κατά τούτο συμβάλλει στην προστασία όχι μόνο του φορέα του συναισθήματος αλλά και όσων βρίσκονται στο περιβάλλον του.

Οι σωματικές αντιδράσεις που προκαλεί του συναίσθημα –λ.χ. το ρυτίδιασμα ή και το κλείσιμο της μύτης, το κλείσιμο των ματιών, το σφίξιμο των χειλιών και τελικά ο εμετός, μια θορυβώδης αντίδραση κατά την οποία το σώμα συσπάται απομακρύνοντας από το στομάχι το περιεχόμενό του– προσφέρονται ως σήματα που ειδοποιούν για την ύπαρξη μολυσματικού παράγοντα στην περιοχή: π.χ. μια τροφή που έχει καταναλωθεί ή το σαπισμένο κουφάρι ενός ζώου. Αυτός ο επικοινωνιακός χαρακτήρας της αηδίας είναι πολύ σημαντικός για τις χρήσεις του συναισθήματος στο πλαίσιο του στιγματισμού και της περιθωριοποίησης προσώπων. Ακάθαρτος δεν είναι μόνον εκείνος που του προβάλλονται αηδιαστικά χαρακτηριστικά. Ακάθαρτοι είναι και εκείνοι που δεν τον αποφεύγουν –ενώ γνωρίζουν.

Αν την αναπαράγω ορθά, η πρόσφατη ανάρτηση της κ. Έβερτ είχε ως εξής: «Πρέπει να μάθουμε να συμβιώνουμε με κατσαρίδες και τρωκτικά. Έτσι ήταν, έτσι είναι και έτσι θα είναι!». Αν η κοινωνία, τόπος και τρόπος κατεξοχήν και κατ' ανάγκη συμβιωτικός, ήταν εστιατόριο ή ιατρείο με τρωκτικά και κατσαρίδες, κανείς δεν θα ήθελε να το επισκεφτεί ή θα το επισκεπτόταν από ανάγκη. Ωστόσο, στην κοινωνία δεν είμαστε πελάτες. Το «συμβιώνουμε», όπως χρησιμοποιείται στην ανάρτηση, και κυρίως η χρήση πρώτου πληθυντικού προσώπου, αντιστοιχεί σε αυτό που έγραφα παραπάνω σχετικά με την πρόσληψη της κοινωνίας ως διαιρεμένης οντότητας αποτελούμενης από καθαρούς και μολυσμένους. Γράφοντας ότι ο Αριφράδης προτιμούσε –για τις ανάγκες της σάτιρας, βέβαια– να προσφέρει αιδοιολειχία σε πόρνες, ο Αριστοφάνης προφύλασσε τους θεατές από πιθανή κοινωνική μόλυνση (τα αφροδίσια ήταν άγνωστα στην εποχή του) και γι' αυτό τους ορμήνευε «να μην πιει κανείς από το ίδιο ποτήρι»! Όποιος θα έπινε από το ίδιο ποτήρι, παρόλο που ήξερε ποιος το χρησιμοποίησε τελευταίος, θα μολυνόταν κι ο ίδιος.


Οι κοινωνίες λειτουργούν καλύτερα όταν χαρακτηρίζονται από  αλληλεγγύη. Και για να επιτευχθεί η αλληλεγγύη είναι απαραίτητο ένα συναίσθημα που για τον Αριστοτέλη αποτελεί χαρακτηριστικό των πεπαιδευμένων, γιατί αυτοί είναι ευλόγιστοι (θα μετέφραζα «φρόνιμοι» ή «σκεπτόμενοι»): την συμπόνια.

Το συναίσθημα αυτό καλλιεργούσαν δωρεάν οι Αθηναίοι (δαπάναις των πλουσιότερων πολιτών) βλέποντας τραγωδίες (για να μην θυμόμαστε την αρχαιότητα μόνο με αφορμή την Αμφίπολη). Κάθε άνθρωπος μπορεί, αν θέλει να είναι ευλόγιστος, να σκύψει στοχαστικά στην προσωπική και συλλογική εμπειρία του και να σκεφτεί ότι τα αποτελεσματικότερα όπλα ενάντια στις προπαγανδιστικές χρήσεις της αηδίας και στο μίσος που κυοφορούν είναι η αλληλεγγύη, η συμπόνια ως προϊόν κατανόησης των παθημάτων και των αναγκών των άλλων, και εν τέλει η κατανόηση της δικής μας ευαλωτότητας. Πότε σιχάθηκε γονιός το άρρωστο παιδί του; Πότε σιχάθηκε γιατρός σε βαθμό που να μην μπορεί (ή να της επιτρέπεται να μην μπορεί) να φροντίσει τους ασθενείς της; Ποιος εραστής σιχάθηκε τα σάλια ή τις εκκρίσεις του/της αγαπημένου/ης του/της; Και ποιος 'κανονικός' και 'υγιής' δεν 'σιχάθηκε' τον εαυτό του βλέποντας πριν λίγα χρόνια τις φωτογραφίες οροθετικών γυναικών στην τηλεόραση για να προστατευθεί τάχα μου 'η πελατεία' από την μόλυνση;

Οι στιγμές είναι δύσκολες και απαιτούν ευλόγιστους∙ αντίθετα, ο βίαιος στιγματισμός που παράγει η αηδία πρόχειρος και πικρά δοκιμασμένος. Με την μεταδοτική πανδημία να καλπάζει,  τα παιχνίδια με την αηδία είναι, όπως πάντοτε άλλωστε, εξαιρετικά επικίνδυνα. Ο Αίσωπος πάντως επιμένει, κυρίως στα παιδικά βιβλία, να μας δείχνει ότι τα τρωκτικά είναι ενίοτε πιο ευλόγιστα από τα λιοντάρια (η εξαιρετική μετάφραση από την γραφίδα του Ι. Μ. Κωνσταντάκου): «Μια φορά το λιοντάρι το είχε ρίξει στον ύπνο, όταν ξαφνικά ο ποντικός πέρασε τρεχάτος πάνω από το σώμα του. Αμέσως το ζώο πετάχτηκε πάνω, τσάκωσε τον εισβολέα και ήταν έτοιμο να τον κάνει μια χαψιά. Ο ποντικός βάλθηκε βέβαια να εκλιπαρεί το θεριό: «Άφησέ με, άφησέ με να χαρείς!»· και δήλωνε κιόλας ότι θα του χρωστάει ένα μεγάλο ευχαριστώ αν του χαρίσει τη ζωή. Τότε το λιοντάρι έβαλε τα γέλια και τον αμόλησε να φύγει. Κοιτάξτε όμως πώς ήρθαν τα πράγματα μετά από λίγο και το θηρίο γλίτωσε τη ζωή του ακριβώς χάρη στην ευγνωμοσύνη του ποντικού. Κατέφτασαν, που λέτε, κάτι κυνηγοί και αιχμαλώτισαν το λιοντάρι, δένοντάς το με χοντρά σχοινιά πάνω σε ένα δέντρο. Βογκούσε τότε το έρμο, ώσπου με τα πολλά το άκουσε ο ποντικός. Αμέσως λοιπόν έσπευσε εκεί και άρχισε λίγο-λίγο να ροκανίζει τα σχοινιά γύρω-γύρω, μέχρι που ελευθέρωσε το παγιδευμένο ζώο. «Βλέπεις;», του είπε εντέλει ο ποντικός, «εσύ έβαλες τα γέλια τότε και δεν περίμενες ότι ήταν ποτέ δυνατόν να κερδίσεις από μένα ανταμοιβή. Τώρα όμως, φαντάζομαι, το κατάλαβες πια ότι ακόμη και ένα ποντίκι μπορεί να σου κάνει χάρη».

Το δίδαγμα του μύθου: Άμα αλλάξουν οι περιστάσεις, ακόμη και οι πιο ισχυροί μπορεί να βρεθούν να έχουν την ανάγκη των αδύναμων. (πηγή: Μνημοσύνη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας).

Ενδεικτικά αναγνώσματα για την αηδία:


Kelly, D. (2011) Yuck! The Nature and Moral Significanceof Disgust, Cambridge, MA.


Lateiner, D.  και D. Spatharas, επιμ. (2017) The Ancient Emotion of Disgust, Oxford.


Miller, W. I. (1997) The Anatomy of Disgust, Cambridge, MA.

* Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το μοντέλο ανάπτυξης για την επόμενη γενιά
Η παγκόσμια πολιτική κοινωνία, η οποία εμφανίστηκε από τα μέσα του 19ου αιώνα και λειτουργεί μέχρι σήμερα (αρχές του 21ου αιώνα), θεμελιώνεται πάνω σε δύο μείζονες αρχές: τη δημοκρατία και τον καπιταλισμό.
Το μοντέλο ανάπτυξης για την επόμενη γενιά
ΑΠΟΨΕΙΣ
6/12/2008: Tα ξερόκλαδα ήταν συσσωρευμένα και περίμεναν προσάναμμα
H δολοφονία του Aλέξη Γρηγορόπουλου ήταν η αφορμή για να εκφραστεί σε βάθος και πλάτος η αγανάκτηση και ο θυμός μιας νεολαίας που ανακάλυπτε τις λέξεις αγώνας, αλληλεγγύη, αξιοπρέπεια, όχι στα λήμματα των...
6/12/2008: Tα ξερόκλαδα ήταν συσσωρευμένα και περίμεναν προσάναμμα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Υπόθεση Γηροκομείου: όταν αξίζει να επιμένεις
Για όσους εξ ημών πιστεύουμε ακόμη στο κράτος δικαίου και στη δυνατότητα της Δικαιοσύνης να επιτελεί τον ρόλο της, η προχθεσινή απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων για την υπόθεση του Γηροκομείου...
Υπόθεση Γηροκομείου: όταν αξίζει να επιμένεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Με τον ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία για την Ελλάδα της νέας εποχής
Η οικονομική και υγειονομική κρίση δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την αποδιοργάνωση της κοινωνικής συνοχής. Η πανδημία επιτάχυνε την πολιτική και κοινωνική αστάθεια. Αυξάνεται το αίσθημα ανασφάλειας και φόβου...
Με τον ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία για την Ελλάδα της νέας εποχής
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το τέλος της Πολιτικής και η αρχή της «Πολιτικής»
Καλείσαι να διαχειριστείς αυτήν την άγνωστη καθημερινότητα, που πριν εμφανιστεί την ήξερες από τα βιβλία και συνειδητοποιείς ότι η ζωή σου είναι σε αναστολή και εσύ εξαρτημένος.
Το τέλος της Πολιτικής και η αρχή της «Πολιτικής»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γιατί η πολιτική απέτυχε να αντιμετωπίσει την πανδημία;
Δεν χρειάζεται να πάμε στο διάστημα, παρά μόνο να ανοίξουμε την πόρτα μας έξω από το σπίτι μας για να κατανοήσουμε ότι η πολιτική απέτυχε στην αντιμετώπιση της πανδημίας.
Γιατί η πολιτική απέτυχε να αντιμετωπίσει την πανδημία;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας