Μαρτυρία ζωής

Η Γαλλίδα ιστορικός Hélène Carrère d’Encausse, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, εξειδικευμένη στην ιστορία της Ρωσίας και της Σοβιετικής Ενωσης, παραδίδει μια βιογραφία που διαρθρώνεται πάνω στον πολυτάραχο ιστορικό καμβά του περασμένου αιώνα. Μία μαρτυρία ζωής που ως στοιχειώδης πολιτική αποτίμηση, ως ηθικός προβληματισμός αποτυπώνει με εύγλωττο αφηγηματικό τρόπο την «κινητικότητα» ιδεολογικών ρευμάτων και πολιτικών στάσεων, μεταφέροντάς μας τη μαχητικότητα και το πάθος της Βαλκυρίας της Επανάστασης. Σήμερα φαίνεται ότι έχουμε λησμονήσει μεγάλες φυσιογνωμίες του περασμένου αιώνα. Ας θυμηθούμε, με αφορμή το βιβλίο, την Αλεξάνδρα Κολοντάι, μια εξέχουσα προσωπικότητα, η πορεία της οποίας εγγράφεται στην ιστορία ενός αιώνα που κυριαρχήθηκε από ιδέες, κοινωνικά διακυβεύματα, από την πίστη στη δυνατότητα ριζικής μεταβολής της κοινωνίας, από μεγάλα αφηγήματα, από το δεσπόζον, πολλά υποσχόμενο κομμουνιστικό όραμα.

Ποια είναι η Κολοντάι, όπως την αποκαλούν; Ποια η συμβολή της στο πολιτικό γίγνεσθαι; Ποια η συμμετοχή της σε μια ιστορικά καινοτόμο, πρωτόγνωρη κοινωνική εμπειρία;

Πρόκειται για μια γυναίκα αριστοκρατικής καταγωγής που βρίσκεται στο «λίκνο της Επανάστασης», η οποία αγωνίζεται για το πέρασμα της ρωσικής κοινωνίας σε μια άλλη εποχή, κοινωνικής δικαιοσύνης, ίσων ευκαιριών, απελευθέρωσης του ατόμου, αντιλαμβανόμενη ότι η διασύνδεσή της με το σοσιαλιστικό πρόταγμα ανταποκρίνεται απολύτως στο πνεύμα των καιρών.

Πρόκειται για μια προσωπικότητα που χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης, που γοητεύει με την παρουσία της, που διαθέτει ένα απαράμιλλο ρητορικό ταλέντο, οξεία σκέψη, ευρυμάθεια, τόλμη. Μία γυναίκα όμορφη, γοητευτική, σύζυγος και μητέρα, η οποία, ωστόσο, προκαλεί αμηχανία, λόγω της πρωτόγνωρης ελευθερίας που διακρίνει τις διαπροσωπικές της σχέσεις.

Ελεύθερος έρωτας, δίχως εξαναγκασμούς· εναλλαγή συντρόφων, δίχως κοινωνικές δεσμεύσεις. Η Κολοντάι διεκδικεί την καθολική χειραφέτηση της γυναίκας και οραματίζεται μια νέα σεξουαλική ηθική, η οποία επιτυγχάνεται μόνο στους κόλπους της κομμουνιστικής κοινωνίας. Ο έρωτας ολοκληρώνεται διά μέσου της πολιτικής στόχευσης. Μόνο η Επανάσταση μπορεί να αλλάξει το πεπρωμένο ανδρών και γυναικών. Ιδεατός έρωτας, ιδανική κοινωνία. Ο εραστής είναι ένας εραστής σύντροφος. Οι γυναίκες πρέπει να αγωνίζονται ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες, να μετέχουν ισότιμα στον καταμερισμό της εργασίας, ώστε να μην εξαρτώνται οικονομικά από τους άνδρες. Για να πραγματωθούν, πρέπει να είναι ελεύθερες.

Η Κολοντάι παίζει καθοριστικό ρόλο τόσο στη θεωρητική προπαρασκευή της Οκτωβριανής Επανάστασης όσο και στην επαναστατική της ηγεσία, ως κομισάριος Κοινωνικής Πρόνοιας, αλλά και στη διεθνή πολιτική σκηνή, ως πρώτη γυναίκα πρέσβης παγκοσμίως, ως εκπρόσωπος της Σοβιετικής Ενωσης, αλλά κυρίως ως καταθέτουσα τις δικές της συγκροτημένες απόψεις όχι μόνο για τη θέση της γυναίκας, την οικογένεια, την αγωγή των παιδιών αλλά και για τον ρόλο του κόμματος.

Η Κολοντάι παραμένει στο πλευρό της εργατικής τάξης, ασκώντας έντονη κριτική στην επίσημη γραμμή, ενώ πολύ γρήγορα στηλιτεύει τους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς του νεόδμητου καθεστώτος. Πρωτεργάτρια της Εργατικής Αριστερής Αντιπολίτευσης προτάσσει την αυτοδιαχείριση, τον εργατικό έλεγχο στη βιομηχανία, επιμένοντας στην ορθότητα της οικονομικής διεύθυνσης της κοινωνίας από τα εργατικά συμβούλια, τα συνδικάτα, προκρίνοντας τον ρόλο του κόμματος ως αμιγώς προπαγανδιστικό. Υπογραμμίζει με διορατικότητα τη ματαίωση του ιδεολογικού και πολιτικού μονοπωλίου του Κόμματος.

Ομως, η Κολοντάι, κατά τη σταλινική περίοδο, αν και φαίνεται να διατηρεί αναλλοίωτη την ικανότητά της να αντιλαμβάνεται τα κακώς κείμενα, δεν καταγγέλλει, τουλάχιστον δημοσίως, την ισχυροποίηση της κομματικής γραφειοκρατίας, την ανεξέλεγκτη άσκηση βίας, την προκλητικά αναπτυσσόμενη τρομοκρατία.

Σιωπά, θεωρώντας, ίσως, ότι μια δημόσια κριτική του ολοκληρωτισμού θα απαιτούσε έναν νέο τρόπο σύλληψης των εννοιών, ανασκευάζοντας ενδεχομένως τα θεμέλια της σοσιαλιστικής σκέψης.

Σιωπά, θεωρώντας, ίσως, ότι το καθεστώς ενσαρκώνει τη μόνη εναλλακτική μετάβασης σε μια νέα κατάσταση πραγμάτων και ότι μέσω αυτού θα πραγματωθεί η δική της ιστορική αποστολή.

Σιωπά, πιστεύοντας ότι η υπόθεση της Επανάστασης δεν έχει χαθεί, αλλά εξακολουθεί να υπαγορεύει και να επιτάσσει.

Η αντινομία, άλλωστε, ενυπάρχει σε κάθε επαναστατική στράτευση. Οσοι εγκολπώνονται την επανάσταση, εμπλέκοντας την προσωπική τους ζωή, φαίνεται να πείθονται για το απόλυτο της έλευσής της και επιδιώκουν –ή καθήκον έχουν– την αποσόβηση των συνειδήσεων που υποθέτουν ότι θέτουν υπό αμφισβήτηση το επαναστατικό εγχείρημα.

Μια καθόλα αντιφατική στάση, η οποία, πέρα από την όποια ατομική αντίφαση, εγγράφεται σε μια καθόλα αντιφατική κοινωνική διαδικασία που έχει οδηγήσει στη στρέβλωση, στην εδραίωση, με άλλα λόγια, ενός ιδιότυπου καθεστώτος, με άλυτες εσωτερικές αντιθέσεις, ένα οργανωσιακό, πολιτικό και κοινωνικό φαινόμενο που ακόμη και σήμερα μας προβληματίζει.

Η Κολοντάι είναι μια γυναίκα που στρατεύεται, που αναλαμβάνει μια αποστολή ζωής. Ενσαρκώνει έναν αγώνα για ένα καλύτερο αύριο, υπηρετώντας την έννοια της ελευθερίας και της αμφισβήτησης, της ριζικής ανατροπής, υπερβαίνοντας, ωστόσο, εαυτόν.

Αυτή η αφοσίωση στην υπόθεση του σοσιαλισμού, το αδιαπραγμάτευτο αίσθημα δικαιοσύνης που τη χαρακτηρίζει, μπορούν άραγε σήμερα να χρησιμεύσουν ως πρότυπο;

Μήπως το γεγονός ότι ο «σύγχρονος» δεν μυθολογεί πλέον την καθημερινότητά του οδηγεί αναπότρεπτα στον μαρασμό του ατομικού, του ίδιου του ατόμου; Μήπως, παρότι «δεν γεννηθήκαμε μόνο για τον εαυτό μας» (Κικέρων), χειραγωγούμαστε προς το εύκολο, ως άτομα που δεν καταφέρνουμε να συναντήσουμε το υψηλότερο, το εξυψωτικό, εντέλει, το συλλογικό;

Η Αλεξάνδρα Κολοντάι έρχεται, αντίθετα, να μας υπενθυμίσει ότι είναι μια γυναίκα που αναδιατυπώνει τη ζωή, που επιλέγει να «ανήκει στον εαυτό της, ανήκοντας συγχρόνως στον κόσμο» (Μ. Μερλό-Ποντί).

*Κοινωνιολόγος, μεταφράστρια

• Τη σελίδα αυτή δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]