Οι φλέβες της γης

Χωρίς αυτά ο άνθρωπος θα ζούσε με την απειλή της δίψας και της ξηρασίας. Χωρίς αυτά δεν θα γινόταν γόνιμο το χέρσο χώμα, πλούσια η σοδειά, πολύχρωμη η ανοιξιάτικη παλέτα, δεν θα υπήρχε δάσος και οξυγόνο, ενώ μεγάλα τμήματα της χώρας θα θύμιζαν έρημο.

Για τους λόγους αυτούς οι αρχαίοι Ελληνες θεωρούσαν τα ποτάμια αθάνατα, παιδιά του Ωκεανού, και τα αντιμετώπιζαν με σεβασμό, καθώς γνώριζαν ότι ήταν πηγή ευφορίας, γονιμότητας και ευζωίας.

Δυστυχώς, η συμπεριφορά του σύγχρονου Ελληνα σε αυτούς τους υδάτινους θεούς που παρά τα όσα προβλήματα αντιμετωπίζουν συνεχίζουν να ευεργετούν τον τόπο, δεν είναι και η καλύτερη. Σε αρκετές περιπτώσεις τα ποτάμια μας χρησιμοποιούνται σαν αποχετευτικό σύστημα γεωργικών και αστικών λυμάτων, ενώ οι αμμοληψίες είναι συχνές και γίνονται χωρίς καμία περιβαλλοντική μελέτη. Στην κοίτη τους «ζουν» σκουπίδια, απόβλητα, υπολείμματα εργοστασίων, απορρίπτονται νεκρά ζώα, τμήματά τους μπαζώνονται και διαμορφώνονται κατά το δοκούν του κάθε τοπάρχη…

Αχελώος: αλλεπάλληλα φράγματα αλλοίωσαν τη μορφή του ποταμού

Από τη στιγμή της γέννησής του στα υψίπεδα του όρους Περιστέρι (Λάκμος) έως τις ακτές του Ιονίου, όπου σβήνει στη θάλασσα, ο Αχελώος διανύει 206 χιλιόμετρα πάνω στην ορεινή ραχοκοκαλιά της Ελλάδας, χαρίζοντας σε κάθε βήμα του ζωή σε ανθρώπους και φύση.

Σημαντικός ποταμός ο Αχελώος, από τα πανάρχαια χρόνια κέρδισε τον σεβασμό, αλλά και τον θαυμασμό των ανθρώπων. Γιος του Ωκεανού και προικισμένος με το χάρισμα της μεταμόρφωσης ο αρχαίος θεός, άλλοτε σαν αφρισμένος ταύρος περνά με το ορμητικό του ρεύμα από τα στενώματα των βράχων κι άλλοτε σαν φίδι ξεδιπλώνει τους διαδοχικούς του μαιάνδρους στο άνοιγμα των φαραγγιών.

Τον χειμώνα μετά από μια καλή εποχή χιονόπτωσης και βροχών, ο Αχελώος παρουσιάζεται ορμητικός, επιβλητικός και αρκετά θορυβώδης, ενώ το φθινόπωρο μετά το άνομβρο καλοκαίρι μεταμορφώνεται σε ήσυχο ποτάμι με κρυστάλλινο νερό.

Ο σημερινός Αχελώος δεν θυμίζει σε τίποτα τον Αχελώο του πρόσφατου παρελθόντος. Το μεγαλύτερο μέρος της κοίτης του έχει διαμορφωθεί σε λίμνες, καθώς τεχνητά φράγματα περιόρισαν την ελεύθερη ροή των νερών του. Τα έργα αυτά έπνιξαν εύφορες κοιλάδες, αρχαιολογικούς χώρους, μεσαιωνικά γεφύρια, βυζαντινά μνημεία αλλά και δεκάδες μικρά και μεγαλύτερα χωριά.

Το μεγάλο έργο της εκτροπής του ποταμού προς τη Θεσσαλία, παρά τις επανειλημμένες αρνητικές δικαστικές αποφάσεις από την ευρωπαϊκή και την ελληνική Δικαιοσύνη, έχει αφήσει να χάσκουν τεράστιες ανοιχτές πληγές στο πιο όμορφο ίσως ορεινό οικοσύστημα της πατρίδας μας.

Ο Αλιάκμονας και τα δεσμά του

Ο Αλιάκμονας είναι το μεγαλύτερο ποτάμι της Ελλάδας με συνολικό μήκος περίπου 300 χιλιόμετρα. Σχηματίζεται από δυο μεγάλους υδάτινους βραχίονες που δημιουργούνται από τους υδροκρίτες των βουνών της Βόρειας Πίνδου και του Γράμμου και στην πορεία του εμπλουτίζεται με δεκάδες άλλα μικρότερα ποτάμια και ρυάκια.

Στο διάβα του διασχίζει σχεδόν όλους τους νομούς της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας και εκβάλλει στον Θερμαϊκό Κόλπο, δημιουργώντας έναν από τους πιο αξιόλογους υγροτόπους της Ελλάδας, που δυστυχώς μετά τη δημιουργία των φραγμάτων έχει συρρικνωθεί δραματικά.

Οπως ο Αχελώος, έτσι και ο Αλιάκμονας έχει δεχτεί κι αυτός τις μεγαλύτερες ανθρωπογενείς παρεμβάσεις τα τελευταία 50 χρόνια. Τέσσερα μεγάλα φράγματα δεσμεύουν τα νερά του σχηματίζοντας αλλεπάλληλες τεχνητές λίμνες με σκοπό την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, τη διασφάλιση της ύδρευσης της Θεσσαλονίκης και την άρδευση του κάμπου της Δυτικής Μακεδονίας. Η τεχνητή λίμνη του Ιλαρίωνα είναι η πιο πρόσφατη καθώς σχηματίστηκε το 2012 σε μια περιοχή που εντοπίζεται γεωγραφικά ανάμεσα στα Γρεβενά και στην Κοζάνη.

Η ΔΕΗ επιμένει πως με τα έργα αυτά δημιουργεί φυσικούς υγροτόπους και κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη του τουρισμού. Παρ’ όλα αυτά απαγορεύει τις περισσότερες αθλητικές και ήπιες υπαίθριες δραστηριότητες στην περιοχή των λιμνών – με ελάχιστες εξαιρέσεις. Επίσης αυξομειώνει κατά το δοκούν τη ροή των νερών, ανάλογα με τις ενεργειακές ανάγκες της, δημιουργώντας πολλές φορές απέραντους λασπότοπους στις κοίτες των λιμνών.

Τελευταία μάλιστα ανακοίνωσε ότι θα δεσμεύσει ένα μέρος της επιφάνειας των τεχνητών λιμνών του Αλιάκμονα για τη δημιουργία φωτοβολταϊκών πάρκων. Φαντάζει σχεδόν σαν εικόνα από ταινία επιστημονικής φαντασίας να πηγαίνεις στην ακρολιμνιά για περίπατο, ποδήλατο ή ψάρεμα και να βρίσκεσαι αντικριστά με ένα τεράστιο γυάλινο πάρκο. Τι ειδυλλιακή εικόνα για την επαφή μας με τη φύση!

Αραχθος: περήφανος, αλλά και ταλαιπωρημένος

Γεννιέται στα κορφοβούνια της Κεντρικής Πίνδου, κοντά στο Μέτσοβο. Εμπλουτίζεται με τα νερά των Τζουμέρκων, του Περιστερίου και της Κακαρδίτσας, αγριεύει και αφρίζει στα φαράγγια και τα στενώματα της Ηπείρου, για να φυλακιστεί χαμηλότερα από ανθρώπινο χέρι. Στη συνέχεια, ήρεμος και ταπεινωμένος, καταλήγει στην κλειστή θάλασσα του Αμβρακικού Κόλπου.

Οι αρχαίες του ονομασίες ήταν Αρατθον ή και Αραιτον ενώ αρχαία επιγραφή τον αναφέρει Αραθο. Για αιώνες στην Ηπειρο το βόρειο τμήμα του ήταν γνωστό ως το ποτάμι του Μετσόβου ή Μετσοβίτικος ποταμός και στα χαμηλότερα ως ποταμός της Αρτας. Το 1881, όταν έγινε η προσάρτηση της Θεσσαλίας στο τότε Βασίλειο της Ελλάδας, ο Αραχθος αποτέλεσε γεωγραφικό σύνορο ανάμεσα στην ελληνική επικράτεια και στην οθωμανική αυτοκρατορία.

Το σύνολο της υδάτινης πορείας του από την αλπική ζώνη των βουνών μέχρι τα βαλτοτόπια της λιμνοθάλασσας είναι 130 χλμ. (για άλλους 110 χλμ.), πράγμα που τον κατατάσσει πέμπτο μεγαλύτερο ποταμό που πηγάζει και εκβάλλει σε ελληνικό έδαφος. Επίσης θεωρείται το ποτάμι με τα ομορφότερα πέτρινα γεφύρια, με πιο ξακουστά βέβαια αυτά της Πλάκας και της Αρτας. Το βορεινότερο μέρος του (πριν από την τεχνητή λίμνη που Πουρναρίου) θεωρείται ένα αξιόλογο πεδίο για ράφτινγκ αλλά και για καγιάκ.

Μετά τη δημιουργία του φράγματος στη θέση Πουρνάρι, το ευρύτερο οικοσύστημα, το οποίο είχε παραμείνει αναλλοίωτο στο πέρασμα των αιώνων λόγω του δυσπρόσιτου ορεινού ανάγλυφου, έχει σήμερα υποβαθμιστεί αισθητά. Και σαν να μην έφτανε αυτό, τα σχέδια δημιουργίας ενός ακόμα φράγματος κοντά στην Πλάκα, αλλά και στους παραπόταμους όπως είναι ο Καλαρρυτινός ποταμός, κάθε τόσο επανέρχονται στο προσκήνιο.

Πηνειός: οι Νεοέλληνες τον πληγώνουν καθημερινά

Θεωρείται το δίδυμο αδελφάκι του Αραχθου καθώς πηγάζει από το ίδιο ακριβώς γεωγραφικό σημείο της Πίνδου, που εντοπίζεται κοντά στο Μέτσοβο και στα ανατολικά του Νομού Τρικάλων. Μόνο που ο Πηνειός ή Σαλαβριάς, αντί να τραβήξει δυτικά όπως ο Αραχθος, ακολουθεί πορεία ανατολική και καθώς κατηφορίζει από τα υψίπεδα της Πίνδου, διατρέχει το σύνολο σχεδόν της θεσσαλικής πεδιάδας και περνά μέσα από την πόλη της Λάρισας και των Τρικάλων (ο παραπόταμός του Ληθαίος) πριν εκβάλει, μετά από 216 χιλιόμετρα περιπετειώδους πορείας, στο Αιγαίο Πέλαγος.

Δυστυχώς αυτό το πανέμορφο ποτάμι, που έχει υμνηθεί από την αρχαιότητα για τα υπέροχα τοπία του αλλά και για το φυσικό θαύμα των Στενών των Τεμπών, σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο μολυσμένα και κακοποιημένα ποτάμια της Ευρώπης. Αυτό συμβαίνει καθώς σε όλο το μήκος της διαδρομής του δέχεται χιλιάδες τόνους αστικών, γεωργικών, βιομηχανικών, κτηνοτροφικών και άλλων λυμάτων.

Επιπλέον τους θερινούς μήνες η υπεράντληση των νερών του για αρδευτικούς σκοπούς μειώνει στο ελάχιστο τη φυσική ροή του, επιδεινώνοντας τα όποια προβλήματα. Τι κατάντια για έναν ποταμό που ο Ομηρος τον ονόμαζε «αργυροδίνη» και οι μεγάλοι Λατίνοι λογοτέχνες και ποιητές, όπως ο Οβίδιος, ο Βιργίλιος, ο Οράτιος, ο Πλίνιος, ο Σενέκας, ο Λουκιανός, συναγωνίζονταν με τις πιο όμορφες λέξεις για το ποιος θα αποτυπώσει την ανείπωτη ομορφιά του στα γραπτά του.

Αλφειός: ο κακοποιημένος μεγάλος ποταμός της Πελοποννήσου

Ο Αλφειός ή Ρουφίας πηγάζει από τα βουνά της Αρκαδίας και είναι ο σημαντικότερος ποταμός της Πελοποννήσου, με συνολικό μήκος 110 χιλιόμετρα. Οι εκβολές του εντοπίζονται στα βόρεια του Κυπαρισσιακού Κόλπου, κοντά στο λιμάνι του Κατάκολου. Σημαντικότεροι παραπόταμοί του, που θεωρούνται και κύριοι τροφοδότες του σε νερό, είναι ο Λούσιος, ο Λάδωνας και ο Ερύμανθος.

Το ανατολικό τμήμα του ποταμού, αλλά και οι μεγάλοι προαναφερόμενοι παραπόταμοι, καθώς διασχίζουν την ορεινή γη της Αρκαδίας, χαρακτηρίζονται από γρήγορα ορμητικά νερά που σε αρκετές περιπτώσεις σχηματίζουν μικρούς καταρράκτες. Δημιουργούν δηλαδή το κατάλληλο πεδίο για καγιάκ και ράφτινγκ. Το ποτάμι καθώς εισέρχεται στην πεδινή Ηλεία ησυχάζει και καταλαγιάζει την ορμή του, δημιουργώντας ειρηνικά σημεία με όχθες κατάφυτες.

Οπως είναι φυσικό, οι αρχαίοι Ελληνες είχαν θεοποιήσει τον Αλφειό και πίστευαν ότι ήταν γιος του Ωκεανού και της Τηθύος που θεωρούνταν απόγονοι του Ουρανού και της Γαίας.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Αλφειού εντοπίζεται στο δυτικό τμήμα -αυτό δηλαδή που διασχίζει τον Νομό Ηλείας- και είναι η ρύπανση από κάθε είδους υγρά και στερεά απόβλητα. Ετσι για να έχει ο αναγνώστης μια άποψη για το πώς συμπεριφέρονται στα ποτάμια τους οι Νεοέλληνες, να πούμε πως μια τεράστια ποσότητα από δεματοποιημένα σκουπίδια (για 100.000 δέματα είχε κάνει αναφορά η «Εφ.Συν.» στο φύλλο της 11.1.2020) είχε «ξεχαστεί» για δέκα χρόνια (!) κοντά στην πόλη του Πύργου και σε μικρή απόσταση από την κοίτη του ποταμού. Πόσο πιο βάναυση συμπεριφορά και προσβολή για μια θεότητα, απόγονο του Ουρανού και της Γαίας…

?Κείμενο – φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.gr