Η προϊστορία της κρίσης

Η εγχώρια κοινωνία, εδώ και περίπου επτά χρόνια, βιώνει μια πρωτοφανή οικονομική κρίση με πολλαπλά επιπλέον αποτελέσματα.

Παρόλο όμως που όλα αυτά τα χρόνια η διαχείριση της κρίσης έγινε από πολλές και διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις και η πραγματικότητα διέψευσε τις απλοϊκές και δημαγωγικές εξαγγελίες για την έξοδο από αυτήν, αρκετά ιδεολογήματα παραμένουν ακόμη ισχυρά.

Για παράδειγμα, είναι ακόμα ενεργές οι αντιλήψεις ότι το Μνημόνιο έφερε την κρίση και όχι το αντίθετο ή ότι η έκπτωση της χώρας οφείλεται σε ένα σχέδιο των ξένων για να υφαρπάξουν τον πλούτο της. Δυστυχώς η κρίση δεν λειτούργησε ως καθρέπτης για να αντικρίσει η ελληνική κοινωνία τον εαυτό της και να προχωρήσει σε μια νέα αυτοσυνειδησία.

Σε μια τέτοια κατεύθυνση συνεισφέρει το νέο βιβλίο του καθηγητή της Ιστορίας Γ.Β. Δερτιλή «Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις 1821 – 2016». Αλλωστε η τρέχουσα κρίση και η ερμηνεία της είναι η αφορμή του βιβλίου.

Ο συγγραφέας διατρέχει τη νεοελληνική διαχρονία και αναδεικνύει το οικονομικό και κοινωνικοπολιτικό παρελθόν της κρίσης. Η αλληλουχία των πολλών και κάθε είδους πολέμων και η διαπλοκή τους με τον εξωτερικό δανεισμό ήταν η μήτρα των πτωχεύσεων. Η Ελλάδα, από το 1821 μέχρι σήμερα ενεπλάκη σε επτά εξωτερικούς πολέμους και σε τέσσερις εμφυλίους.

Πτώχευσε επτά φορές και έζησε τις αντίστοιχες κρίσεις, ενώ ήταν σχεδόν συνεχώς κάτω από διεθνή οικονομικό έλεγχο. Οι έξι από τις πτωχεύσεις αυτές οφείλονταν στις δαπάνες των πολέμων και στα δάνεια που απαιτήθηκαν για τη χρηματοδότησή τους.

Ο Δερτιλής συγκροτεί τη μελέτη του με άξονα την περιοδολόγηση των δανείων και των πολέμων. Διακρίνει πέντε περιόδους και περιγράφει ελλειπτικά αλλά εξαιρετικά πυκνά τα συμβάντα με τα δάνεια της κάθε μίας περιόδου, καθώς και την πολιτική και πολεμική πλαισίωση τους.

Στην πρώτη περίοδο ανήκουν τα δάνεια της Επανάστασης του 1821 και των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων και οι δύο παύσεις πληρωμών το 1837 και το 1844, ενώ στη δεύτερη τα όσα συνέβησαν την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα με αποκορύφωμα την πτώχευση το 1893 και τον ταπεινωτικό πόλεμο του 1897.

Ο Διχασμός και η Μικρασιατική Εκστρατεία είναι τα μεγάλα γεγονότα της τρίτης περιόδου, τα οποία ακολούθησε η αποποίηση του εσωτερικού δανεισμού το 1922 και του εξωτερικού το 1924. Στην τέταρτη εκδηλώθηκε η διεθνής οικονομική κρίση του 1929 και ως εγχώρια συνέπειά της η πτώχευση του 1932.

Ο πόλεμος του 1940 και η Κατοχή σφραγίζουν την πέμπτη και τελευταία περίοδο της ανάλυσης του συγγραφέα, η οποία εμπεριέχει τη μεγαλύτερη οικονομική, εκτός των άλλων, καταστροφή της χώρας και την πολλαπλή τραγωδία του Εμφυλίου και εκτείνεται μέχρι την πρόσφατη πτώχευση του 2012. Οι πόλεμοι, διαπιστώνει ο συγγραφέας, είναι μια σταθερά της ελληνικής Ιστορίας.

Πολλοί από αυτούς, σημειώνει, έπρεπε να γίνουν, αφού ο αλυτρωτισμός και η επέκταση των συνόρων ήταν βασικά στοιχεία της εθνικής αφήγησης και συγκρότησης. Αλλοι όμως, όπως ο πόλεμος του 1897, ήταν αποτέλεσμα της κυρίαρχης εθνικιστικής δημαγωγίας και είχαν δυσβάστακτες συνέπειες. Οι τεράστιες στρατιωτικές δαπάνες και εκτός των πολεμικών περιόδων είναι μια άλλη σταθερά της ελληνικής διαχρονίας.

Η Ελλάδα διαθέτει, ιστορικά και στα πρόσφατα μεταπολιτευτικά χρόνια, ένα μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ για εξοπλιστικές δαπάνες. Εκτός από την απομύζηση χρήσιμων οικονομικών πόρων, οι τέτοιου είδους δαπάνες και οι σχετικές διαδικασίες παράγουν μια μεγάλη και πολύπλοκη διαφθορά.

Οι δαπάνες αυτές, σε συνδυασμό με άλλες παθογένειες, όπως ο συντεχνιασμός, οι σχέσεις πατρωνίας και οι πελατειακές δικτυώσεις και η φοροδιαφυγή, είναι φυσικό να καταδικάζουν τη χώρα και την κοινωνία στην οικονομική καχεξία και σε μια διαρκή πολλαπλή κρίση.

Ο Δερτιλής στέκεται ιδιαίτερα στο «εμφυλιακό σύνδρομο» της ελληνικής κοινωνίας και αναλύει τον Διχασμό του 1915 και τις επιπτώσεις του Εμφυλίου της δεκαετίας του 1940 – 50. Μάλιστα πιστεύει ότι στην αντιμετώπιση της τρέχουσας κρίσης σημαντικό ρόλο είχαν οι νοοτροπίες και οι ιδεολογικές και ψυχολογικές επιβιώσεις του τελευταίου Εμφυλίου.

Η γενική οπτική του συγγραφέα είναι απαισιόδοξη και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική αφού τα ίδια τα γεγονότα είναι πεισματικά «απαισιόδοξα». Υπάρχουν όμως στην ίδια την ιστορία των πτωχεύσεων και παραδείγματα επιτυχημένης διαχείρισής τους.

Ενα τέτοιο είναι ο χειρισμός της ήττας του 1897 και του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου από την κυβέρνηση Ζαΐμη και τον υπουργό Οικονομικών Στέφανο Στρέιτ που κατόρθωσαν να ολοκληρώσουν την αναδιάρθρωση του χρέους, να διαπραγματευτούν τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και να ρυθμίσουν και τις τεράστιες πολεμικές αποζημιώσεις που απαιτούσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Σε λίγα χρόνια δε η δραχμή θα ανακτήσει την ισοτιμία της με το γαλλικό φράγκο. Ο Δερτιλής προτείνει και για τη σημερινή κρίση ένα αισιόδοξο σενάριο, με την προϋπόθεση όμως ότι τα κόμματα, οι ηγέτες και οι πολίτες ωρίμασαν απ’ αυτήν και τη δρομολόγηση κάποιων αναγκαίων προτεραιοτήτων.

Τέτοιες είναι η διόρθωση των ανακριβειών των ελληνικών προτάσεων, η κατάργηση των ελέγχων της κίνησης κεφαλαίων, η συγκρότηση με ειδικευμένους επιστήμονες ενός επενδυτικού σχεδίου, η αξιοποίηση του ειδικού βάρους της ελληνικής ναυτιλίας, η αναδιοργάνωση του φορολογικού συστήματος, η αναστροφή του ψυχολογικού κλίματος και η επιστροφή των αποταμιεύσεων στις τράπεζες.

Παρεμβαίνει δε άμεσα στην πολιτική συγκυρία αφού τάσσεται υπέρ της αναδιάρθρωσης του χρέους και όχι υπέρ της διαγραφής που «θα πλήξει για δεκαετίες την ήδη κατεστραμμένη φερεγγυότητα της χώρας».

Το βιβλίο του Γ.Β. Δερτιλή είναι εξαιρετικά σημαντικό για την κατανόηση της ελληνικής περίπτωσης και της προϊστορίας της. Παρακινεί δε σε περαιτέρω έρευνα για τη συνάρθρωση του τρόπου αναπαραγωγής της εγχώριας κοινωνίας διά του δανεισμού με την ταξική της συγκρότηση και τις σχέσεις εκμετάλλευσης, προσοδοθηρίας και κυριαρχίας που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό της.