Τα βιβλία που με μεγάλωσαν

Βιβλία στο προσκέφαλο

Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα, βιβλία που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.

Χαμηλόφωνη κράση, ποιητική της υπαίθρου και υπαρξιακός βρασμός χαρακτηρίζουν το ποιητικό ίχνος του σημερινού φιλοξενούμενου, ενώ κριτικά δοκίμια, μελέτες ή ανθολογίες συμπληρώνουν και προεκτείνουν την πνευματική διαδρομή του. Στην αυτοβιβλιογραφική του περιοδολόγηση ο Ηλίας Κεφάλας διακρίνει βιβλία που τον διαμόρφωσαν ως αναγνώστη και ποιητή, αρχειοθετεί πραγματικό και ποιητικό χρόνο ξεφυλλίζοντας ταυτόχρονα τις σελίδες και τις μέρες του.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

Το πρώτο εξωσχολικό βιβλίο που διάβασα στα χρόνια του Δημοτικού σχολείου ήταν «Ο μικρός ναυαγός» του Κριστόφ Σμιθ. Το πώς έφτασε στα χέρια μου δεν θυμάμαι καθόλου. Η μαγεία της ανάγνωσής του όμως γλυκαίνει ακόμα τις αναμνήσεις μου από την εποχή αυτή. Ηταν σαν ένα εξωτικό φρούτο που έλαμψε μπροστά στα έκθαμβα μάτια μου. Κι αυτό συνέβη επειδή γεννήθηκα σ’ ένα φτωχόσπιτο, όπου δεν υπήρχαν άλλα βιβλία εκτός από αυτά του σχολείου.

Δεν υπήρχε τρόπος να προσεγγίσω οποιοδήποτε είδος βιβλίων, ούτε και συνηθιζόταν άλλωστε στη μικρή μας αγροτική κοινωνία. Ημουνα όχι μόνο μακριά, αλλά και με ανύπαρκτη αγοραστική δύναμη, ώστε να φτάσω να δω ή να προμηθευτώ για παράδειγμα τα μικρά τευχίδια των παραμυθιών, του Μικρού Ηρωα, του Καραγκιόζη, του Γκαούρ-Ταρζάν ή των Κλασικών Εικονογραφημένων, που ανακάλυψα πολύ αργότερα.

Ευτυχώς που τα αναγνωστικά όλων των τάξεων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης είχαν μέσα κείμενα, κυρίως ποιήματα, από βιβλία τα οποία θα αργούσα πολύ να αναζητήσω και να γνωρίσω. Τα καλοκαίρια δανειζόμουν τα αναγνωστικά από παιδιά μεγαλύτερων τάξεων και αποστήθιζα όλη την ύλη τους. Πρώτα την ποίηση και ύστερα τα πεζά.

Ανεβασμένος πάνω στα κλαδιά μιας κυδωνιάς, την οποία ανεξήγητα τη θυμάμαι μόνο ανθισμένη, διάβαζα δυνατά Κρυστάλλη, Σπεράντζα και Βιζυηνό ή Καρκαβίτσα και Παπαδιαμάντη και έμπαινα με πρώιμη συναίσθηση μέσα στα μυστικά της λογοτεχνίας. Από τέτοιους συγγραφείς ωρίμασε μέσα μου η ανάγκη της ποιητικής έκφρασης.

Λέω λοιπόν ότι μέσα στην οικογενειακή μου ένδεια τα αναγνωστικά του σχολείου, πρώτα του Δημοτικού και αμέσως μετά του Γυμνασίου, υπήρξαν στο έπακρο δάσκαλοι και οδηγοί μου στην αναζήτηση της λογοτεχνικής απόλαυσης.

Η ποίηση ήδη είχε δεθεί μέσα μου και μαθητής του Γυμνασίου έγινα τακτικός αναγνώστης της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Τρικάλων, όπου, αντιγράφοντας σε ειδικό πολυσέλιδο τετράδιο, είχα κάνει την πρώτη προσωπική ανθολογία ποιημάτων. Σε όλο το Γυμνάσιο-Λύκειο δεν είχα δυνατότητα αγοράς βιβλίων παρά μόνο δανεικών από πλουσιότερους συμμαθητές μου. Ετσι διάβασα Λουντέμη και Καζαντζάκη και σχεδόν όλη τη σειρά της νεοελληνικής λογοτεχνίας της «Εστίας», βιβλία στα οποία δεν μπορώ να επιστρέψω με τίποτα πια.

Στην πρώτη τάξη του Γυμνασίου ζήτησα από την υπεύθυνη της Δημοτικής Βιβλιοθήκης τα ποιήματα του Βάρναλη ή του Ρίτσου κι εκείνη, κοιτάζοντάς με επιτιμητικά, μου πέταξε μπροστά στα μάτια έναν Ιούλιο Βερν και μου είπε αυστηρά να αρκεστώ σ’ αυτόν προς το παρόν. Λυπήθηκα προσωρινά, αλλά έφυγα μαγεμένος.

Από απόγευμα σε απόγευμα ρούφηξα όλους τους υπάρχοντες τόμους του Γάλλου παραμυθά και αμέσως σειρά είχαν οι Ουγκό, Σταντάλ, Δουμάδες. Κάποια στιγμή έπεσα πάνω στον Ροβινσώνα Κρούσο του Ντε Φόε και ανέλαμψε ξανά μέσα μου ο Σμιθ του μικρού ναυαγού.

Τα χρόνια εκείνα, κατά καλή μου τύχη, είχα ευγενική σύμβουλο τη συμπατριώτισσά μου, καθηγήτρια του Εργατικού Δικαίου στο ΑΠΘ, Παναγιώτα Κραβαρίτου, η οποία μου προμήθευε τα βιβλία που δεν ήθελε ή άλλα που έφερνε ειδικά για μένα. Ετσι απέκτησα και διάβασα επιτέλους Σολωμό, Βάρναλη, Σεφέρη, Ρίτσο, Ελύτη, όπου, χωρίς να καταλαβαίνω πολλά, ανακάλυπτα πράγματα και θαύματα.

Το πιο μεγάλο μου δώρο ήταν η ανθολογία -τι πολύτιμη- του Λίνου Πολίτη και συνάμα ο περίεργα καταπονημένος Καρυωτάκης και ο λαμπροφόρος Σικελιανός. Εντύπωση μου έκανε τότε η τριλογία του Τρουαγιά «Ηγκλετιέρ», το «Τρυφερή είναι η νύχτα» του Φιτζέραλντ και οι επικοί πεζογράφοι Χέμινγουεϊ, Στάινμπεκ, Τουέν, Τολστόι, Ντοστογιέβσκι, Τσέχοφ, Γκόγκολ, Ντίκενς και αναρίθμητοι άλλοι που συναπαρτίζουν την κλασική ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας και θεμελίωσαν μέσα μου την ανάγκη της ανάγνωσης ως διαχρονική αξία και γνώση δυναμική.

Στα φοιτητικά μου χρόνια κατάφερα να έχω τη δυνατότητα για πιο συστηματικό διάβασμα και έτσι άνοιξαν οι ορίζοντες της ανάγνωσης, περιλαμβάνοντας σύγχρονη ποίηση από την Αμερική, τη Ρωσία, την Αγγλία, την Ισπανία και τη Γαλλία.

Το δίδυμο Λόρκα-Γιεσένιν είχε την πρωτοκαθεδρία στις προτιμήσεις μου, λόγω του αγροτικού συνδρόμου που ενυπάρχει στο έργο τους. Αλλά η ανακάλυψη του δοκιμίου ήταν για μένα μια ευτυχής στιγμή και πολύ γρήγορα κατάλαβα πως δοκίμιο και ποίηση αλληλοσυμπλέκονται και πως μόνο ένας ποιητής που μπορεί και γράφει δοκίμιο ολοκληρώνεται αισθητικά και σημασιολογικά.

Αλλη μεγάλη στιγμή για μένα ήταν επίσης η ανακάλυψη δύο ποιήσεων που ήταν μεν πολύ μακριά η μία από την άλλη, αλλά μέσα μου ενώθηκαν γόνιμα και με ώθησαν να πορευτώ σε ομόλογους δρόμους. Αναζητούσα και αναζητώ ακόμα μανιωδώς τα βιβλία των ποιήσεων αυτών. Πρόκειται για την αρχαία ελληνική λυρική ποίηση και την ποίηση της Απω Ανατολής (Κίνα, Ιαπωνία, Ινδοκίνα).

Οι βάρδοι της αρχαιότητας και οι μινιατουρίστες της Ανατολής κελαηδούν από τότε μέσα μου συνεχώς. Ανακρέων, Αλκαίος, Σαπφώ, Καλλίμαχος και Σιμωνίδης, για να αναφέρω μερικά ονόματα, συνυπάρχουν στο ποιητικό μου στερέωμα τόσο αρμονικά με τους Μπάσο, Ισα, Του Φου, Λι Τάι Πο, Κο Ουν και πλήθος άλλων επωνύμων και ανωνύμων.

Τη λυρική έκρηξη των ποιητών αυτών υποδαυλίζουν μέσα μου με ισομερή συμμετοχή πολλοί δοκιμιογράφοι και κριτικοί όπως οι Μπλανσό, Μπασελάρ, Ελιοτ, Ιγκλετον και πάρα πολλοί άλλοι που δεν χωρούν εδώ και που, αν δεν ήταν και ποιητές ταυτόχρονα, είχαν την ποίηση πλήρη μέσα στο βλέμμα τους, ώστε να επιβεβαιώνουν τις κατευθύνσεις και τις προτιμήσεις μου.

Τελευταίο βιβλίο του Ηλ. Κεφάλα είναι η ποιητική συλλογή «Τα λιλιπούτεια» (Γαβριηλίδης, 2015).