Το ανύπαρκτο που γίνεται υπαρκτό

Βιβλία στο προσκέφαλο: Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα, βιβλία που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

Με σπουδές αρχιτεκτονικής και κινηματογράφου και έχοντας θητεύσει προηγουμένως στην ποίηση (όπου κατά καιρούς επανέρχεται), ο Αλέξης Σταμάτης πέρασε στην πρόζα το 1998 με το μυθιστόρημα «Ο έβδομος ελέφαντας». Εκτοτε ακολούθησαν πολλά πεζογραφικά βιβλία, κάποια εκ των οποίων μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες (η «Αμερικάνικη φούγκα» τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Ιδρύματος Τεχνών στις ΗΠΑ).

Ο πολυπράγμων συγγραφέας καταπιάστηκε επίσης με το θέατρο και την παιδική λογοτεχνία (το μυθιστόρημά του «Ο Αλκης και ο λαβύρινθος» (2009) τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου) καθώς και με τα μαθήματα δημιουργικής γραφής.

Εδώ, ο 56χρονος συγγραφέας ανακεφαλαιώνει τα βιβλία που τον σημάδεψαν από τα πρώτα αναγνωστικά του βήματα έως σήμερα ―βιβλία και εποχές, βιβλία μιας ανοιχτής θεματικής και τεχνοτροπίας (κάτι που διαποτίζει και τη γραφή του)

❖❖❖❖❖

Η παιδική μου ηλικία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον Ολιβερ Τουίστ. Εχοντας περάσει αρκετά περίπλοκα παιδικά χρόνια είχα αποφασίσει από νωρίς μέσα μου ότι «οι μεγάλοι έχουν άδικο» και ότι η «συναισθηματική», η «αισθηματική» αλλά και «κοινωνική» μου αγωγή θα σμιλευόταν μέσα από τα βιβλία.

Με κρέντο αυτήν την απολυτά ορθή για μένα παιδική υπερβολή, οδηγήθηκα σε μια υπόγεια ταύτιση με τον κεντρικό ήρωα του Ντίκενς, ο οποίος ήταν ολοζώντανος μπροστά μου και μέσα μου.

Διάβαζα και ξαναδιάβαζα το μυθιστόρημα συνέχεια. Θυμάμαι έντονα και το περίφημο μιούζικαλ-ταινία που βασίστηκε στο έργο, στο όποιο έπαιζε ένα ξανθό παιδάκι, ο Μαρκ Λέστερ, ο οποίος έγινε άμεσα ο αγαπημένος μου ηθοποιός. Αυτή ήταν η πρώτη μου πλήρης ταύτιση.

Μεγαλώνοντας, εκεί γύρω στα είκοσι, βούλιαξα σε μια εντελώς διαφορετική εμμονή. Βρήκα σε ένα βιβλιοπωλείο-γκαλερί στη Γλύκωνος τον «Οδυσσέα» του Τζέιμς Τζόις σε μικρά τεύχη. Οταν κατάφερα και τα μάζεψα όλα προέκυψε μια διαφορετικού τύπου ταύτιση. Στην περίπτωση αυτή ταυτίστηκα με τον ίδιο τον λόγο, το κείμενο, αυτό το υπερ-κείμενο του μεγάλου Ιρλανδού.

Αφού το ξεκοκάλισα, άρχισα να το προσεγγίζω ιδιοσυγκρασιακά, μ’ έναν τρόπο που δεν είχε αρχή και τέλος, χωρίς καμία γραμμική συνέχεια. Ενα είδος βιβλιομαντείας. Ανοιγα δηλαδή ένα τυχαίο τεύχος, έβαζα το δάχτυλό μου σε μια τυχαία παράγραφο και ξεκινούσα την ανάγνωση. Δεν είχα πια καμία σημασία η σειρά. Οι λέξεις του Τζόις μου έφταναν. Αυτό είναι κάτι που μου έχει ξανασυμβεί μόνο με τη Βίβλο.

«Τίποτα από μένα δεν φαίνεται», μία μόνο από τις μεγαλειώδεις φράσεις του ασύγκριτου αυτού κειμένου: «Αμλετ» (μτφρ. Γιώργος Χειμωνάς). Πόσες και πόσες φορές τον έχω παρακολουθήσει να ζωντανεύει στο σανίδι. Ωστόσο ήταν μία ταινία του Κόζιντσεφ, εκείνη με τον Ινοκέντι Σμοκτουνόφσκι (θυμάμαι ότι είχαμε πάει με τη μητέρα μου και ηθοποιούς του Θεάτρου Τέχνης), που με έκανε να ανατριχιάσω και να ξαναδώ το κείμενο αλλιώς. Πιστεύω ότι ο Αμλετ, ο πρίγκιπας της Δανιμαρκίας, είναι ο πιο ενδιαφέρων και πολυπρισματικός χαρακτήρας της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ενας άλλος συγκλονιστικός χαρακτήρας είναι ο Σταυρόγκιν, ο καταλύτης του αριστουργήματος του Ντοστογιέφσκι «Οι Δαιμονισμένοι». Εδώ μιλάμε για μια κατάδυση στα ερέβη της ανθρώπινης ύπαρξης, για ένα έργο που λειτουργεί σαν κεντρική αορτή και διακλαδώνεται σε πολλαπλές εκφύσεις. «Θεός είναι η μοναξιά των συναισθημάτων», λέει κάπου ο Κυρίλοφ. Μια φράση που δεν θα ξεχάσω ποτέ.

Το επόμενο βιβλίο λέγεται «Πέδρο Πάραμο» και ο συγγραφέας του Χουάν Ρούλφο. Το βιβλίο δημοσιεύτηκε το 1955 και αρχικά αγνοήθηκε από τους αναγνώστες και τους κριτικούς. Σήμερα θεωρείται ο πρόδρομος του μαγικού ρεαλισμού, ένα από τα εμβληματικά κείμενα της λογοτεχνίας της Λατινικής Αμερικής, όπως επίσης κι ένα από μεγαλειώδη επιτεύγματα του μοντερνισμού.

Πρόκειται για ένα βιβλίο γεμάτο σκιές, φαντάσματα και μνήμες. Ενα κείμενο γεμάτο θραυσματικές προοπτικές, που εξελίσσεται μέσω μιας εξαιρετικά γοητευτικής λαβυρινθώδους αφήγησης. Οσο κι αν το θέμα του Ρούλφο είναι οικουμενικό, το βιβλίο αντανακλά μια μεξικάνικη επαρχία που αρχίζει και εξαφανίζεται. «Μυθιστόρημα μυστηριώδες, μυστικό, μουρμουριστό, ψιθυριστό, μπουκωμένο και μουγκό, το “Πέδρο Πάραμο” συγκεντρώνει έτσι όλους τους νεκρούς ήχους του μύθου». Ετσι το συστήνει ο Κάρλος Φουέντες και χτυπάει κέντρο.

Στη συνέχεια θα αναφερθώ στην «Αρρώστια της νιότης» του Φέρντιναντ Μπρούκνερ. Αν η πατρίδα μας είναι η παιδική ηλικία, τότε η νιότη ποια είναι;

Δυο φορές πατρίδα. Και τι γίνεται όταν οι συγκυρίες τα φέρουν έτσι ώστε την περίοδο που ξεσπά ό,τι πιο δημιουργικό, ερωτικό και παθιασμένο έχει ο άνθρωπος, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα είναι ένα μόρφωμα στο οποίο, μετά από έναν καταστροφικό πόλεμο και συνακόλουθες συγκρούσεις, η κοινωνία μιας χώρας με περηφάνια πάνω απ’ τον ουρανό, να νιώθει τα πάντα να τρίζουν κάτω απ’ το έδαφός της.

Οι νέοι Γερμανοί της Δημοκρατίας της Βαυαρίας, της εποχής που ο Φέρντιναντ Μπρούκνερ γράφει το έργο (1926), είναι μια βαθιά απογοητευμένη, άρα και κυνική γενιά. Μια γενιά που έχει πίσω της έναν λαμπρό πολιτισμό, με καλλιτέχνες πως ο Γκέτε και ο Σίλερ, και μια τεχνολογία που θα τη ζήλευε κάθε χώρα για την εποχή της. Τώρα όμως; Οι νέοι δεν μπορούν να υιοθετήσουν τίποτα -καμία αξία, καμία αρετή. Ετσι αρέσκονται στο να επιδίδονται σε μια αργή αυτοκτονία.

Πρόκειται για ένα συγκλονιστικό έργο, γραμμένο μ’ έναν εντελώς σύγχρονο τρόπο, με μια πρόζα που βγάζει σπίθες. Ο Μπρούκνερ καταβυθίζεται σε μια μεταλογική εντέλει ιστορία για μια ομάδα «ακόλαστων», θα ‘λεγε κανείς, φοιτητών Ιατρικής που ζουν σε έναν κοιτώνα στη Βιέννη.

Μια έξοχη αναπαράσταση μιας κακότυχης, στοιχειωμένης απ’ τον θάνατο γενιάς που παίζει τις τελευταίες της ζαριές ενός άρρωστου παιχνιδιού πάνω στο μόνο που της έχει απομείνει: τη δύναμή της.

Θα τελειώσω με ένα μυθιστόρημα της Βιρτζίνια Γουλφ: «Στο φάρο». Μου έχει αποτυπωθεί στον νου σαν μια σειρά ιμπρεσιονιστικών πινάκων με μια πολύ ισχυρή προσωπική φωνή που πατά στα χνάρια του μοντερνισμού χωρίς ποτέ να χάνει την ιδιαιτερότητά της και με μεγαλοφυείς στιγμές σύλληψης του κόσμου μέσω των πέντε αισθήσεων.

Κι αυτά είναι μόνο επτά από τα αναρίθμητα βιβλία που έχουν (προς το παρόν) σημαδέψει αυτήν την αέναη διαδρομή στο ανύπαρκτο που γίνεται υπαρκτό.

Τελευταίο βιβλίο του Αλ. Σταμάτη είναι το μυθιστόρημα «Το βιβλίο της βροχής» (Καστανιώτης, 2015).