«Να αντισταθούμε, να παλέψουμε έως θανάτου»

Ποιος είναι ο νέος ρεαλισμός στο θέατρο και πώς συνδέεται με την επιστροφή του Διονύσου, τη μέθοδο διδασκαλίας του Θόδωρου Τερζόπουλου;

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου «Η Επιστροφή του Διονύσου-Η μέθοδος του Θεόδωρου Τερζόπουλου» που κυκλοφορεί ήδη από τον βερολινέζικο εκδοτικό οίκο Theater der Zeit μεταφρασμένο στα γερμανικά από τον Τόρστεν Ισραελ, πραγματοποιήθηκε προχθές στο Ινστιτούτο Γκαίτε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με τίτλο «Νέος ρεαλισμός και η Επιστροφή του Διονύσου» με την παρουσία εκλεκτών ομιλητών:

ο συγγραφέας και μεταφραστής Τόρστεν Ισραελ, ο διευθυντής εκδόσεων Χέραλντ Μίλερ, ο επ. καθηγητής θεατρολογίας στο Πανεπιστήμιο Πάτρας Γιώργος Σαμπατακάκης, ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Σάββας Στρούμπος και βέβαια ο Θεόδωρος Τερζόπουλος. Παρούσα η σπουδαία Γερμανίδα καθηγήτρια Θεατρικών Σπουδών Ερικα Φίσερ-Λίχτε, η οποία μάλιστα έγραψε τον πρόλογο στη γερμανική έκδοση του βιβλίου.

Ο Τόρστεν Ισραελ άνοιξε τη συζήτηση μιλώντας για τη θεατρική σχέση Ελλάδας και Γερμανίας, τη μέθοδο του Θ. Τερζόπουλου. Πώς λειτουργούν σ’ αυτήν οι έννοιες σώμα, αναπνοή, ενέργεια, ρυθμός, αποδόμηση, σαγήνη, αίσθηση, αέναος αυτοσχεδιασμός.

Αναφέρθηκε στην κρίση που ταλανίζει το γερμανικό θέατρο με επίκεντρο την άποψη ότι το κυρίαρχο θέατρο της αποδόμησης έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του και «τίποτα δεν έμεινε πια για να γκρεμιστεί»: «Η επιστροφή του Διονύσου προσφέρει μια άλλη λύση. Οι πρώτες παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου στην Ελλάδα από τον Φώτο Πολίτη επηρεάστηκαν από το γερμανικό θέατρο. Τώρα αλλάζει ο ρόλος πομπού-δέκτη: το θέατρο του Θεόδωρου Τερζόπουλου έρχεται να τροφοδοτήσει το γερμανικό θέατρο».

Ο επίκουρος καθηγητής Θεατρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας Γιώργος Σαμπατακάκης είπε ότι ο Θ. Τερζόπουλος είναι καταχωρισμένος στη ζώσα ιστορία των μεγάλων δημιουργών: «Αλωσε το θεατρικό κατεστημένο, κατατρόπωσε τους κριτικούς. Πρώτα τον ανακάλυψε το θεατρικό κοινό σ’ όλο τον κόσμο και στη συνέχεια αγαπήθηκε από τους Ελληνες θεατές».

Αναφέρθηκε στη μέθοδο του Τερζόπουλου και πόσο σημαντική είναι αυτή όταν στην Ελλάδα παρατηρείται μια στροφή στην αισθητική του νεοσυντηρητισμού (ελαφριά θεάματα, πολλά μιούζικαλ), στην ασφάλεια των παλιών δοκιμασμένων τεχνικών αντί στη δημιουργική ρήξη.

«Ο νέος ρεαλισμός είναι μια ανοησία» είπε η Ερικα Φίσερ Λίχτε, καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Θεατρικών Σπουδών του Ελεύθερου Πανεπιστημίου Βερολίνου. «Μιλάμε για κρίση, αλλά το θέατρο έτσι κι αλλιώς βρίσκεται διαρκώς μέσα στην κρίση και την αντιπαράθεση. Πρέπει να ορίσουμε λοιπόν τι σημαίνει ρεαλισμός για να μπορέσουμε να τον διαχειριστούμε».

Η Ερικα Λίχτε αναφέρθηκε παραδειγματικά σε παραστάσεις που δίνουν τροφή για προβληματισμό: «Πώς αντιμετωπίζει το θέατρο το προσφυγικό ζήτημα; Παρακολουθήσαμε την κηδεία δύο προσφύγων σε δύο νεκροταφεία του Βερολίνου. Εφεραν τις σορούς από μαζικό τάφο όπου βρέθηκαν στην Ιταλία. Μια πράξη για να αποδοθεί η αξιοπρέπεια στους νεκρούς. Είναι αυτός νέος ρεαλισμός;

Ανέβηκε η “Ορέστεια”, όπου τον Χορό συγκροτούσαν συνταξιούχοι ή άνεργοι πολίτες της Δρέσδης που πληρώθηκαν με ένα μικρό ποσόν. Στο διάλειμμα της παράστασης προβαλλόταν στον χώρο βίντεο όπου οι πολίτες μιλούσαν περί της συμμετοχής σε τέτοιες δράσεις.

Είναι αυτό νέος ρεαλισμός; Σε ανέβασμα των “Περσών” συμμετείχαν 200 ηθοποιοί κι άλλοι τόσοι θεατές, δεν μπορούσες να διακρίνεις τους επαγγελματίες από το κοινό. Είναι αυτός νέος ρεαλισμός; Το θέατρο αντλεί από την επικαιρότητα, δεν θεματοποιεί κάτι αλλά πετυχαίνει μια καινούργια θεατρική αίσθηση με τη συμμετοχή του κοινού. Πώς συνδέεται λοιπόν με τον ρεαλισμό η μέθοδος του Θεόδωρου Τερζόπουλου; Είναι η τέχνη που ελλοχεύει στο σώμα του ηθοποιού.

Προϋπόθεση στη μέθοδό του είναι το ενσωματωμένο πνεύμα. Δεν πρόκειται για μεθόδευση αλλά για βιωματική εμπειρία του ερμηνευτή. Αλλά και ο θεατής, οποιασδήποτε κουλτούρας, βιώνει με τη σειρά του το γεγονός ακριβώς γιατί πρόκειται για ενσωματωμένο πνεύμα. Οι τεχνικές δεν είναι αυτοσκοπός. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο τι αυτές μεταφέρουν. Δεν είναι τυχαίο που το θέατρο του Θεόδωρου Τερζόπουλου έχει τόσους οπαδούς στη Γερμανία».

Ο Σάββας Στρούμπος γνώρισε τον σκηνοθέτη το 2002 στο πλαίσιο ενός σεμιναρίου όπου συμμετείχε με τη Σοφία Μιχοπούλου. «Στο “Αττις” ο άνθρωπος γίνεται επί της ουσίας η πρώτη θεατρική ύλη, επανακτά δηλαδή την ανθρωπότητά του… Γι’ αυτό λέμε ότι το θέατρο του Τερζόπουλου έχει πολιτική διάσταση…

Ολα όσα διδάσκονται στη Μέθοδο τα βλέπουμε στο σώμα του ηθοποιού. Αυτό μέσω των αέναων αυτοσχεδιασμών θέτει τα ερωτήματα, αρχίζει και γεννάει κόσμους. Οταν ξεκινά η αναμέτρηση με το σώμα, αρχίζει να συντελείται η μεταμόρφωση. Ο ίδιος ο άνθρωπος βρίσκεται σ’ ένα υπαρξιακό προτσές».

Οταν ο Θεόδωρος Τερζόπουλος πήρε τον λόγο ήταν συγκινημένος: «Από μικρός ήθελα να φύγω. Από το χωριό, τον εαυτό μου, τις μνήμες. Ετρεχα να ξεφύγω κυνηγώντας συνεχώς κάτι, ενώ με κυνηγούσε ο εαυτός μου. Είχα την αγωνία να μάθω πολιτισμούς, γλώσσες, σώματα. Το σώμα του άλλου είναι μια άλλη γλώσσα. Και τι να πούμε για την ίδια τη γλώσσα;

Τι ρόλο έπαιξαν τα σύμφωνα στη διαδικασία της αποδόμησης; Βρισκόμουν στο Πεκίνο όπου σκηνοθετούσα τον “Αγαμέμνονα” όταν άκουσα ότι ο κ. Φίλης θέλει να καταργήσει τα αρχαία ελληνικά, δηλαδή σαν να θέλει να γκρεμίσει τον Παρθενώνα. Μετά απ’ αυτό πολλαπλασίασα το αρχαίο κείμενο στην παράσταση…».

«Ναό της ψυχής» χαρακτήρισε το σώμα ο σκηνοθέτης, «που σήμερα έγινε δούλος της τεχνολογίας σε μια ομοιογενοποιημένη τέχνη που καταργεί σχολές και προσωπικότητες». Και κατέληξε: «Να βγούμε έξω από το σπίτι, μακριά από τα λάπτοπ, μακριά ακόμη και από τον χώρο του θεάτρου και τον αυτισμό του ώστε να επιζήσει το θέατρο. Να αντισταθούμε, να παλέψουμε έως θανάτου».