Προγονηλασία

Προγονηλασία» θα μπορούσαμε να ονομάσουμε την τάση της σύγχρονης πεζογραφίας να προσεγγίζει το παρελθόν μέσω των ανιόντων συγγενών. Με άλλα λόγια, μερικοί συγγραφείς αναζητούν τα ίχνη των προγόνων τους, διερευνούν πτυχές της ζωής τους, που συνδέονται συχνά με την εθνική και την τοπική Ιστορία, κι έτσι οικοδομούν ένα μυθιστορηματικό πλαίσιο, το οποίο συνδέει πραγματολογικά στοιχεία με την επινοητική δύναμη της φαντασίας.

Δεν αναφέρομαι τόσο σε έργα βιογραφίας, όπως την έχουμε συνηθίσει, αλλά σε ιστοριογραφικές μεταμυθοπλασίες, όπου η αφήγηση των γεγονότων, πραγματικών ή εικαζόμενων, συνδυάζεται με την αφήγηση της ίδιας της προσπάθειας του συγγραφέα να γράψει. Στην ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία κυριαρχεί η αυτοαναφορικότητα, καθώς η έρευνα, η συνάντηση με ανθρώπους που θα δώσουν τη μαρτυρία τους, η συλλογή στοιχείων, η αξιολόγησή τους, η ίδια η γραφή περνάνε στο χαρτί παράλληλα ή εναλλάξ με τα καθαυτό γεγονότα. Ο αναγνώστης διαβάζει το παρελθόν, αλλά ταυτόχρονα διαβάζει το πώς το παρελθόν γίνεται κείμενο, πώς ο συγγραφέας το προσλαμβάνει και το οργανώνει στη δική του αφήγηση.

Ο Ηλίας Μαγκλίνης στο Είμαι όσα έχω ξεχάσει (Μεταίχμιο, 2019) επιχειρεί συν τω χρόνω να διερευνήσει τα αίτια του θανάτου του παππού του, Νίκου Μαγκλίνη, το 1944, όταν ο Εμφύλιος προκαλούσε προσωπικές αντιδικίες. Ο ίδιος συγγραφέας φέτος επανέρχεται με Το μόνο της ζωής τους ταξίδι (Μεταίχμιο, 2022), όπου παρακολουθεί τον ίδιο παππού στη στρατιωτική του θητεία έως τον Σαγγάριο, από τη Μικρασιατική Εκστρατεία ώς την Καταστροφή. Από την άλλη, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης στο Τραγούδι του πατέρα (Πατάκης, 2020) γράφει για τον πατέρα του και τη γενιά του στα χωριά του Παγγαίου, για τις προσφυγικές καταβολές και τις προσπάθειες εγκλιματισμού, με άξονα τη μουσική που ανάγεται σε παράμετρο του τοπικού πολιτισμού. Αντίστοιχα, η Ρέα Γαλανάκη στο Εμμανουήλ και Αικατερίνη (Καστανιώτης, 2022) ιχνηλατεί την πορεία του πατέρα, που έζησε τη Μικρασία, και της μητέρας, που, όπως κι ο άντρας της, βίωσε τη γερμανική κατοχή στην Κρήτη, μια οικογενειακή βιογραφία που μέσα της συναιρεί το εθνικό και το ιστορικό. Τέλος, ο Γιάννης Καρκανέβατος στο μυθιστόρημά του Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά (Εστία, 2022) παρακολουθεί τις περιπέτειες του θείου του στο Παραπέτασμα και του πατέρα του στην Ελλάδα, δυο πορείες που παράλληλα και εγκάρσια ανακαλούν τον Εμφύλιο και τις μετεμφυλιακές παρενέργειες.

Τι επιχειρεί κάθε συγγραφέας και τι κερδίζει ο αναγνώστης;

Ο λογοτέχνης μετατρέπεται στην αρχή σε ιστοριοδίφη, καθώς ένα μικρό ντοκουμέντο, όπως ένα έγγραφο ή πιο συχνά μια φωτογραφία, γίνεται το ερέθισμα να αναζητήσει αφανείς πλευρές των γονιών ή του παππού του, αφού συνήθως μέσα στις οικογένειες οι περισσότεροι δεν μιλούσαν για τα ιστορικά γεγονότα που έζησαν, αλλά μόνο υπαινικτικά και φευγαλέα υπονοούσαν μικρά βιώματα. Με όχημα, λοιπόν, το μικρό τεκμήριο ο/η πεζογράφος διερευνά το παρελθόν της οικογένειάς του, διαμορφώνει γνώμη για πολλά που δεν ήταν ξεκάθαρα και συστήνει όχι μόνο το γενεαλογικό δέντρο, αλλά και το ιστορικό συγκείμενο μέσα στο οποίο κινήθηκαν οι συγγενείς του. Παρενθετικά εδώ να θυμίσω το βιβλίο της Natascha Wodin Με καταγωγή από τη Μαριούπολη, (Gutenberg, 2022), όπου η Γερμανίδα συγγραφέας αναζητεί το παρελθόν της μητέρας της στην Ουκρανία, ξεδιπλώνοντας τις σταλινικές και χιτλερικές βαναυσότητες.

Ο μικρός οικογενειακός κύκλος ανοίγεται στον ευρύτερο εθνικό. Τα γεγονότα που έζησε ο πρωταγωνιστής πρόγονος αποκτούν υπεραξία όσο συμπλέκονται με το γενικότερο ιστορικό πλαίσιο, όσο αλληλοσυμπληρώνονται με ορόσημα, μικρά ή μεγάλα, της εθνικής Ιστορίας. Ο εικοστός αιώνας έχει να δώσει πολλές τέτοιες φάσεις έντονων εμπειριών και κομβικών τραγωδιών, από τη Μικρασιατική Καταστροφή έως την Κατοχή και τον Εμφύλιο, και οι μαρτυρίες που κατατίθενται, άμεσα ή διαμεσολαβημένα, φωτίζουν από κάτω το μεγάλο κάδρο. Αλλά ακόμα παραέξω ο κύκλος ανοίγεται στην ανθρωπολογική παρατήρηση, στο πώς ο Ανθρωπος ζει το τραύμα, τι θυμάται και τι ξεχνά, πόσο τον καθορίζει ακόμα και στη μετέπειτα ζωή του, πόσο κάθε ζωή δεν είναι μια αλυσίδα συμβάντων αλλά, πιο βαθιά, ένας κρατήρας αναμνήσεων, εντάσεων κι εκρήξεων.

Παράλληλα, όμως, με την ιστορική διερεύνηση, ο/η συγγραφέας εξιστορεί την πορεία γραφής. Μιλά για την αφορμή που τον έριξε στο ταξίδι, εξιστορεί την έρευνά του ακολουθώντας είτε τον δρόμο των συναντήσεων-συνεντεύξεων είτε την πορεία του αρχείου, με επίσημα και ανεπίσημα έγγραφα, βιβλία, φωτογραφίες, ιστορικά κείμενα, γραπτές μαρτυρίες κ.λπ. Με ένα είδος σκυταλοδρομίας οδηγείται σε ασφαλή (λιγότερο ή περισσότερο) πορίσματα, αλλά συνάμα συμπεραίνει, εικάζει, πιθανολογεί, φαντάζεται ό,τι δεν μπόρεσε να βρει, ό,τι δεν έδωσε απάντηση στις φιλέρευνες απορίες του. Και μέσα από αυτήν την πορεία ξεπροβάλλει σταδιακά, σελίδα τη σελίδα, το βιβλίο που διαβάζουμε, γεννιέται η μυθοπλασία μαζί με την ιστορική αναζήτηση, ντύνεται με λογοτεχνικά ρούχα και οδηγείται κλιμακωτά στην ολοκλήρωσή του.

Οι πρόγονοι γίνονται η χαραμάδα ώστε συγγραφέας και αναγνώστης να ξανασκεφτούμε το παρελθόν «από κάτω» και να διεισδύσουμε στις πίσω σελίδες της Ιστορίας.