Είχε προλάβει από το 1516, δηλαδή 19 χρόνια πριν ο δήμιος του πάρει με το τσεκούρι το κεφάλι (1535), να βγάλει από μέσα και να τυπώσει το βιβλίο που θα του χάριζε τη δόξα στους αιώνες, αφήνοντας πίσω του όλες τις έως τότε έτοιμες γνώσεις σαν αποξηραμένο φιδίσιο δέρμα.
Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου εκκινούσε το πρωτόγνωρο ταξίδι χαρτογράφησης της νήσου που είχε προορισμό να αφυδατώνει, στο διηνεκές, όλες τις ελεεινότητες περί πατρίδας με την εγκαθίδρυση της ειρκτής η οποία θα ελευθέρωνε τον άνθρωπο από την Ιστορία, όπως γραφόταν έως τότε από βασιλιάδες, γαιοκτήμονες, ιερείς και εμπόρους.
Ηταν ο Τόμας Μορ, αντεισαγγελέας του Λονδίνου και σύμβουλος του Ερρίκου Η’. Εχασε το κεφάλι του γιατί αντιτάχθηκε στην αυτοαναγόρευση του βασιλιά σε αρχηγό της Εκκλησίας.
Τι μπορεί να λέει σήμερα, 500 χρόνια μετά, ένα βιβλίο γραμμένο στα λατινικά με τίτλο Utopia, χάρτης αγνώστου νήσου και υπότιτλο De optimo statu rei publicae novae insulae Utopiae – περί του βελτίστου είδους πολιτείας της νέας νήσου Ουτοπίας;
Ξέρουμε ότι έκτοτε η Ευρώπη στρατολογήθηκε στην ιδέα με απανωτούς ενσυνείδητους οραματισμούς, όπως «Η Πόλη του Ηλιου» από τον Θωμά Καμπανέλα (1568-1639), η «Διαθήκη» του Ζαν Μεσλιέ (1664-1729), η «Βασιλειάδα» του Μορελί (1753), τρία βιβλία για την ηθική και τις αρχές του Δικαίου του Μαμπλί ντε Μπονό (1709-1785) και πλήθος βιβλίων και μελετών από τον Σεν Σιμόν (1760-1825) με τον «Νέο Χριστιανισμό», τον Σαρλ Φουριέ (1771-1837) με τη «Φάλαγγα» ή ακόμη και τον Προυντόν (1809-1865) με την περιβόητη «Τράπεζα του λαού» (στο βιβλίο «Η φιλοσοφία της αθλιότητας») που θα παρέχει δωρεάν πιστώσεις, όπως ο Μορ σχεδίαζε στο κέντρο της Utopia την αγορά, ώστε οι κάτοικοί της να παίρνουν δωρεάν τα αγαθά που χρειάζονταν (στον Προυντόν απάντησε ο Μαρξ με το βιβλίο «Η αθλιότητα της φιλοσοφίας» 1847).
Το πείραμα του Οουεν
Θα ξεπερνούσαμε το ερώτημα που θέσαμε παραπάνω με έναν απρόθυμο, φευγαλέο σεβασμό των ουτοπικών θεωριών αν λησμονούσαμε αυτόν που «το όνομά του συνδέθηκε άρρηκτα με την αληθινή πρόοδο στο εργατικό κίνημα και κάθε προοδευτική κίνηση στην Αγγλία» (Ενγκελς).
Αναφερόμαστε στον Ουαλό πρωτοπόρο Ρόμπερτ Οουεν (1771-1858), γιο πεταλωτή, σιδερά και ταχυδρόμου, άριστο μαθητή, υπάλληλο σε καταστήματα με τόπια ύφασμα, εργοστασιάρχη κλωστικών μύλων αλλά και συνδικαλιστή που ελάττωσε σε 10 από 14 ώρες τον ημερήσιο μόχθο, απαγόρευσε τη χειρωνακτική εργασία σε παιδιά κάτω των 10 ετών, ίδρυσε σχολή για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των νέων, βρεφοκομείο και παιδικό κήπο στο New Lanark της Σκοτίας.
Είναι αυτός που για μια 15ετία «ξεπατίκωσε» μέρος από τη φανταστική Utopia δουλεύοντας με όλους τους κλωστικούς μύλους, πρωτοστάτησε στη δημιουργία αυτοσυντήρητων συνεταιριστικών χωριών, όντας εσαεί οργίλος απέναντι σε όλες τις «εγκαθιδρυμένες θρησκείες».
Την άδοξη πορεία σύνολης της πολιτείας του περιέγραψα ο υπογραφόμενος το έτος 1973, αναλώμασι του ηρωικού (λόγω χούντας) τυπογράφου, στη μονογραφία «Μνημόνιο για το New Lanark», με εκτενή αναφορά και στο συγγραφικό του έργο.
Διαβάστηκε κυρίως από φοιτητές σε Αθήνα, Γιάννενα, Θεσσαλονίκη όπου ο καθηγητής του ΑΠΘ Απ. Βακαλόπουλος το παρουσίαζε στο εβδομαδιαίο «φροντιστήριο» της έδρας του (στην πράσινη φρίζα η βασική αρχή για τη διαπαιδαγώγηση των νέων: «Στόχος μας δεν πρέπει να είναι το γέμισμα της μνήμης αλλά ο εξοπλισμός της κρίσης»)
Ετσι, λοιπόν, ο Μορ υπήρξε, άθελά του, και θεμελιωτής αντίστοιχων θεωριών δελεάζοντας τόσο πολύ τον Ουάιλντ ώστε να γράψει: «Εναν χάρτη που δεν περιλαμβάνει το νησί Utopia δεν αξίζει να τον κοιτάξεις».
Ισως εδώ να οφείλεται και η συγγραφή του έργου του «Η ψυχή του ανθρώπου στον σοσιαλισμό» (1891, σελ. 292, Λονδίνο).
Οι καταστροφικές αποτυχίες
Μπορούμε να πούμε ότι αν και οι ουτοπικές θεωρίες σήμερα μοιάζουν με επίδειξη φωταγωγημένου αμίαντου ή σαν α-χρονία της ευτυχίας, υπάρχει και μία όχι ολότελα αφοριστική ματιά.
Ο Μπόρχες, λέει ο Ιταλός φιλόσοφος Μαουρίτσιο Φεράρις, «μιλάει για μια “Ρωσία αξιαγάπητη και μεγαλοπρεπή, ποδοπατημένη από τους ιπποκόμους και τους ουτοπιστές” και υποδεικνύει να διαχωρίζουμε την αίσθηση του δυνατού από μια συχνά ολέθρια χρήση της ουτοπίας ως φυγής από την πραγματικότητα».
Ο συνάδελφός του Σαλβατόρε Βέκα προσθέτει: «Η μεγάλη παράδοση της ουτοπικής σκέψης είναι πλούσια σε καταστροφικές αποτυχίες. Οι κανόνες του Φουριέ αναδεικνύουν ως υπόδειγμα πειθαρχικά καθεστώτα. Ο ρεαλισμός ορίζει τους περιορισμούς εντός των οποίων είναι για μας προσβάσιμοι κόσμοι, λιγότερο αξιοκατάκριτοι. Αλλά ένας κόσμος χωρίς ουτοπίες δεν θα ήταν ένας φτωχότερος κόσμος;» («Εφ.Συν.» 22-23.2.2014).
«Το τέλος των μεγάλων προσδοκιών συνεπάγεται μια τάση προς την ιδιωτικοποίηση του μέλλοντος και την κατασκευή ουτοπιών κατά παραγγελία, ουτοπιών για προσωπική χρήση», σημειώνει ένας ακόμη Ιταλός φιλόσοφος, ο Ρέμο Μποντέι («Εφ.Συν.» 3-4.1.2015), «ως συνέπεια της άδοξης ελπίδας για λύτρωση είτε με την έλευση του Βασιλείου του Θεού ή της επανάστασης».
Το εθνικό νέφος
Ας μην ξεχνάμε ότι η πρώτη ουτοπία χτίστηκε στον αέρα το 414 π.Χ. από τον Αριστοφάνη με τους «Ορνιθες» (τα πουλιά) και χρόνια μετά ήρθε η «Πολιτεία» του Πλάτωνος, με βιοτέχνες, γεωργούς, εμπόρους, φύλακες και φιλοσόφους, όχι όμως και ποιητές όπως ο Ομηρος και ο Ησίοδος, τους οποίους εξορίζει.
«Οι διάλογοι του Πλάτωνος στην “Πολιτεία” είναι γεμάτοι από άσεμνους έρωτες νέων αγοριών. Δεν υπάρχει ούτε ένας άνδρας που να μη διακατέχεται από επιθυμίες αντίθετες προς τη φύση του, όταν ο Ομηρος καθαγιάζει τις συνετές ενώσεις», καταγγέλλει τον 1ο μ.Χ. αι. στις «Ομήρου αλληγορίες» (76, 11-15), ο Ηράκλειτος ο Ποντικός (από τον Πόντο).
Στους αλεξανδρινούς χρόνους μεσουρανούν οι εθνογραφικές ουτοπίες του Ευήμερου του Μεσσήνιου το 280 με τη νήσο Παγχαία στο έργο του «Ιερά αναγραφή», όπου το κενοτάφιο του Διός («Εφ.Συν.» 19-20.7.2014) και λίγο μετά του Ιάμβουλου με την «Πολιτεία του Ηλιου» – και οι δυο ανοιχτά του Ινδικού Ωκεανού ως συμπλέγματα νήσων.
Με προθήκη ρολογάδικου μοιάζουν οι ουτοπίες. Ποιο, άραγε, να λέει την ώρα;
Στον σημερινό βιομηχανικό κόσμο οι δύο κύριες αρχές της πολιτικής νομιμοποίησης είναι η οικονομική ανάπτυξη και ο εθνικισμός.
Το εθνικό νέφος της αδιαφορίας περνάει αδιαλείπτως πάνω από όποια χαρτογραφημένη νήσο, έστω και δυνητικής ουτοπίας.
Το υποθετικό εύρημα δεν έχει καμιά αξία.
