Κάποτε, στο βασίλειο των γυναικών…

«Είχα ισχυρά επιχειρήματα κατά των γυναικών, λέγοντας μέσα μου πως ήταν αδιανόητο τόσο φημισμένοι άνδρες, τόσο σημαντικοί στοχαστές με τέτοια βαθιά και σπουδαία κρίση και οξυδέρκεια για το καθετί, να έχουν πει ψέματα για τις γυναίκες ακόμα και σε τόσα μάλιστα βιβλία που δύσκολα έβρισκα ένα σύγγραμμα περί ηθικής, όποιος κι αν ήταν ο συγγραφέας του, στο οποίο να μη συναντήσω, πριν ακόμα το ολοκληρώσω, κεφάλαια ή χωρία που επικρίνουν τις γυναίκες».

Κατά τη διάρκεια της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Παρισιού, στις 26 Ιουλίου 2024, ο καλλιτεχνικός διευθυντής Τομάς Ζολί επιφύλασσε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού. Στην ενότητα υπό τον τίτλο «Αδελφοσύνη» δέκα χρυσά αγάλματα σπουδαίων γυναικών αναδύθηκαν από τον Σηκουάνα, αποδίδοντας φόρο τιμής σε προσωπικότητες που σφράγισαν τη γαλλική ιστορία από τον Μεσαίωνα έως τον 21ο αιώνα.

Η πρώτη ανάμεσά τους ήταν η Κριστίν ντε Πιζάν. Γεννημένη στη Βενετία γύρω στο 1364, αναγνωρίζεται σήμερα ως η πρώτη επαγγελματίας συγγραφέας της Ευρώπης, καθώς κατάφερε να ζήσει αποκλειστικά από την πένα της μετά τη χηρεία της. Υπήρξε φιλόσοφος, ποιήτρια και χρονικογράφος, αφήνοντας πίσω της ένα ογκώδες έργο.

Το εμβληματικό βιβλίο της, «Η Πολιτεία των Κυριών» (La Cité des Dames), θεωρείται ένα από τα πρώτα φεμινιστικά λογοτεχνικά έργα. Σε αυτό, η Ντε Πιζάν υπερασπίστηκε τη γυναικεία αρετή και το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση, αντιμαχόμενη τα μισογυνικά στερεότυπα της εποχής της. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ την περιέγραψε ως την πρώτη γυναίκα που «πήρε την πένα της για να υπερασπιστεί το φύλο της», εδραιώνοντας τη θέση της ως πρόδρομο του φεμινιστικού κινήματος.

Σήμερα, το ελληνικό αναγνωστικό κοινό έχει την ευκαιρία να έρθει σε άμεση επαφή με το ρηξικέλευθο πνεύμα της, καθώς το εμβληματικό έργο της «Το βιβλίο της πολιτείας των κυριών» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Εστία. Το κείμενο μεταφράστηκε από τον ομότιμο καθηγητή Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου Νίκο Καραπιδάκη, ενώ η επιστημονική επιμέλεια και η εισαγωγή του επίκουρου καθηγητή στο Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου Νίκου Κοκκομέλη προσφέρουν το απαραίτητο ιστορικό πλαίσιο για την κατανόηση του Μεσαίωνα.

Μέσα στις 312 σελίδες του βιβλίου της Ντε Πιζάν, ο αναγνώστης ανακαλύπτει πώς μια γυναίκα πριν από 600 χρόνια κατάφερε να αμφισβητήσει τις κοινωνικές δομές της εποχής της, θέτοντας τα θεμέλια αυτού που αιώνες αργότερα θα ονομαζόταν «φεμινιστικό κίνημα».

Δεν ακολουθεί μια παραδοσιακή μυθιστορηματική πλοκή, αλλά η ιστορία δομείται ως «πνευματικό όνειρο» όπου η αφηγήτρια, με τη βοήθεια της Λογικής, της Ορθότητας και της Δικαιοσύνης, χτίζει μια οχυρωμένη πόλη για γυναίκες. Μέσα από τρία μέρη, η αφήγηση αντιπαραβάλλει ιστορίες σπουδαίων γυναικών ως απάντηση στον μισογυνισμό της εποχής, καταλήγοντας στην ίδρυση μιας πνευματικής «πολιτείας» που καλεί τις γυναίκες να αμυνθούν με αρετή και αξιοπρέπεια. Περιέχει πάνω από εκατόν πενήντα παραδείγματα για να αποδείξει την αξία του γυναικείου φύλου. Οι γυναίκες αυτές δεν είναι μόνο ιστορικά πρόσωπα, αλλά και μορφές από τη μυθολογία και την Αγία Γραφή. Είναι πολεμίστριες και ηγέτιδες, όπως οι Αμαζόνες και η Σεμίραμις της Βαβυλώνας, που προβάλλονται ως πρότυπα ανδρείας και πολιτικής ιδιοφυΐας, είναι γυναίκες των γραμμάτων, όπως η Σαπφώ και η Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας, που αναδεικνύονται ως κορυφαία παραδείγματα διάνοιας και ρητορικής δεινότητας, είναι μυθικές μορφές, όπως η Διδώ η ιδρύτρια της Καρχηδόνας και η Λουκρητία, που ενσαρκώνει την ηθική ακεραιότητα απέναντι στην αδικία. Η Παναγία τοποθετείται ως η «Βασίλισσα» της πολιτείας, προσφέροντας την τελική δικαίωση στο γυναικείο φύλο.

Η ελληνική έκδοση αποτελεί ένα σπάνιο μεταφραστικό επίτευγμα, καθώς ο Νίκος Καραπιδάκης μετέφερε το έργο απευθείας από το πρωτότυπο κείμενο των Μέσων Γαλλικών (Moyen Français). Λόγω της εξειδίκευσής του ως παλαιογράφου της École Nationale des Chartes, κατάφερε να αποδώσει με απόλυτη πιστότητα το πυκνό και συχνά δυσπρόσιτο ύφος της Ντε Πιζάν, διασώζοντας τις λεπτές αποχρώσεις της μεσαιωνικής σκέψης. Ετσι, δεν διαβάζουμε μια απλοποιημένη διασκευή, αλλά την αυθεντική, λόγια φωνή της συγγραφέως, η οποία χρησιμοποίησε τη γλώσσα της εποχής της ως εργαλείο για να θεμελιώσει τα πρώτα επιχειρήματα της γυναικείας χειραφέτησης. Πραγματικά ένα εκδοτικό γεγονός με μεγάλη αξία.