Τελικά τι σημαίνει «νοημοσύνη»;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική καινοτομία της ψηφιακής εποχής, αλλά μια βαθύτερη πρόκληση για τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο το νεωτερικό υποκείμενο έμαθε να κατανοεί τον εαυτό του, τη γνώση και τη σχέση του με τη φύση. Η διάχυση των αλγοριθμικών διαδικασιών στην κοινωνική και οικονομική ζωή δεν εγείρει μόνο ζητήματα τεχνολογικής ισχύος ή πολιτικής ρύθμισης, αλλά διανοίγει εκ νέου το θεμελιώδες ερώτημα για το τι σημαίνει «νοημοσύνη». Με αυτή την έννοια, η Τ.Ν. δεν αφορά μόνο το μέλλον των μηχανών, αλλά πρωτίστως τις οντολογικές προϋποθέσεις και μετατοπίσεις μέσα από τις οποίες η νεωτερικότητα κατανόησε την ανθρώπινη νόηση και τον κόσμο ως πεδίο γνώσης.

Σε αυτό το εννοιολογικό πεδίο παρεμβαίνει το βιβλίο του Γιάννη Περπερίδη, «Η Τεχνητή “Νοημοσύνη” ενώπιον του εαυτού της: Επανεξέταση της σχέσης ανθρώπου-φύσης-τεχνολογίας», ένα έργο που χαρτογραφεί το πεδίο ενός αναγκαίου φιλοσοφικού διαλόγου γύρω από τα θεμέλια της Τ.Ν. και τις έννοιες μέσα από τις οποίες την κατανοούμε. Η δομή του βιβλίου αναπτύσσεται έτσι ανάμεσα στη φιλοσοφική γενεαλογία της νεωτερικότητας και στις σύγχρονες αντιπαραθέσεις για την Τ.Ν. – από τον τεχνολογικό θετικισμό του Ρέι Κέρζουελ έως τη φιλοσοφία της πληροφορίας του Λουτσιάνο Φλορίντι, την κριτική του Χιούμπερτ Ντρέιφους και την παράδοση της Σχολής της Φρανκφούρτης.

Για να αναδείξει τις παραπάνω παραδοχές, ο Περπερίδης επιστρέφει στις απαρχές της νεότερης φιλοσοφίας και στις εννοιολογικές μετατοπίσεις που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη εικόνα του κόσμου. Μέσα από το έργο του εξετάζονται στοχαστές όπως ο Ντεκάρτ, ο Χομπς, ο Λοκ, ο Χιουμ και ο Λάιμπνιτς, των οποίων οι θεωρήσεις συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νεωτερικής αντίληψης για τη γνώση όπου ο κόσμος εμφανίζεται ως πεδίο υπολογιστικών σχέσεων. Η μαθηματικοποίηση του κόσμου, η ανάδυση του γνωστικού υποκειμένου και η τάση να αντιμετωπίζεται η σκέψη ως αναλύσιμη διαδικασία αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της Τ.Ν. στον 20ό αιώνα.

Στην καρδιά του βιβλίου βρίσκεται η φιλοσοφική αμφισβήτηση της ίδιας της έννοιας της νοημοσύνης, την οποία ο Περπερίδης επεξεργάζεται σε βάθος και με διεπιστημονική ευρύτητα. Από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας υιοθέτησε την υπόθεση ότι ο κόσμος μπορεί να μετατραπεί πλήρως σε δεδομένα και άρα η ανθρώπινη νόηση εξαντλείται στην υπολογιστική επεξεργασία αυτών των δεδομένων. Η αντίληψη αυτή προϋποθέτει ότι η πραγματικότητα μπορεί να υποστεί πλήρη δεδομενοποίηση, δηλαδή να μετατραπεί σε σύνολο πληροφοριών προς ανάλυση και υπολογισμό. Εφόσον η διαδικασία αυτή μπορεί να υλοποιηθεί μέσω αλγοριθμικών συστημάτων, οι υπολογιστικές μηχανές θεωρήθηκαν σχεδόν αυτονόητα «νοήμονες».

Η υπόθεση αυτή, ωστόσο, συνδέεται με βαθύτερες φιλοσοφικές παραδοχές της νεωτερικής σκέψης. Στο πλαίσιο αυτό αναδύεται το νεωτερικό υποκείμενο, το οποίο τοποθετείται απέναντι στον κόσμο ως παρατηρητής και αναλυτής ενός πεδίου δεδομένων. Η σκέψη εμφανίζεται ως αφηρημένη λειτουργία επεξεργασίας πληροφοριών, αποσπασμένη από τη σωματική και βιωματική εμπειρία. Με αυτή την έννοια, το ερευνητικό πρόγραμμα της Τ.Ν. –όπως επισημαίνει ο Περπερίδης– μπορεί να ιδωθεί ως προέκταση ενός ευρύτερου δυϊστικού σκέπτεσθαι, όπου ο νους διαχωρίζεται από το σώμα και η γνώση μετατρέπεται σε υπολογιστική διαδικασία.

Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή παραγνωρίζει μια κρίσιμη διάσταση της ανθρώπινης εμπειρίας: την άμεση σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο. Η αντίληψη δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία «ανάγνωσης» δεδομένων από το περιβάλλον, αλλά μια άμεση και ενσώματη αλληλεπίδραση με τον κόσμο σε πρώτο πρόσωπο. Οι άνθρωποι δεν συλλέγουν κάθε μεταβλητή της πραγματικότητας ως πληροφορία προς επεξεργασία. Η κατανόηση αναδύεται μέσα από τη βιωμένη εμπλοκή με το περιβάλλον, γεγονός που θέτει και όρια στις δυνατότητες των λειτουργικών συστημάτων.

Για τον Περπερίδη, οι δυστοπικές προβλέψεις ότι οι μηχανές θα υπερβούν τον άνθρωπο ή θα υποκαταστήσουν την ανθρώπινη σκέψη προϋποθέτουν ήδη μια συγκεκριμένη αντίληψη για το τι είναι «νοημοσύνη» και πώς αυτή σχετίζεται με τις μηχανές. Χωρίς την κατανόηση αυτών των φιλοσοφικών θεμελίων, η δημόσια συζήτηση για την Τ.Ν. κινδυνεύει να εγκλωβιστεί ανάμεσα σε δύο εξίσου απλουστευτικές αφηγήσεις: από τη μία πλευρά τον τεχνολογικό ενθουσιασμό και από την άλλη τη δυστοπία.

Από αυτή την άποψη, η Τ.Ν. εμφανίζεται λιγότερο ως αυτόνομη μορφή νόησης και περισσότερο ως τεχνούργημα, του οποίου τόσο οι δυνατότητες όσο και τα όρια καθορίζονται από τις φιλοσοφικές παραδοχές πάνω στις οποίες σχεδιάστηκε. Η επανεξέταση αυτών των παραδοχών οδηγεί αναπόφευκτα και σε μια επανεκτίμηση της ίδιας της ανθρώπινης νοημοσύνης, καθώς θέτει εκ νέου το ερώτημα για το τι σημαίνει να σκέφτεται, να αντιλαμβάνεται και να νοηματοδοτεί κανείς τον κόσμο.

Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση για την Τ.Ν. κινείται συχνά ανάμεσα στον τεχνολογικό ενθουσιασμό και τις δυστοπικές προβλέψεις του μέλλοντος, το βιβλίο του Περπερίδη επιχειρεί μια κομβική κριτική παρέμβαση. Αντί να προβάλλει σενάρια για το μέλλον της τεχνολογίας, επαναφέρει τη συζήτηση στα οντολογικά θεμέλια των εννοιών με τις οποίες επιχειρούμε να κατανοήσουμε την Τ.Ν. Το έργο του αναδεικνύεται έτσι σε μια τολμηρή φιλοσοφική παρέμβαση στην ελληνική βιβλιογραφία για τη φιλοσοφία της τεχνολογίας, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από τον τεχνολογικό εντυπωσιασμό στο θεμελιώδες ερώτημα για το τι σημαίνει τελικά «νοημοσύνη» και στην ανάγκη μιας κριτικής αυτοκατανόησης της νεωτερικότητας στην εποχή των αλγορίθμων.

* Εντεταλμένος διδάσκων Πολιτικής Φιλοσοφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου