Το δημιουργικό παιχνίδι της παραπλάνησης

Από τον Banksy έως τους Residents κι από την περίφημη Πανδώρα του Βήματος έως τον Πιτσιρίκο το ψευδώνυμο ως δομικό στοιχείο μιας προσωπικότητας που δημιουργεί ή γενικώς δρα στον δημόσιο χώρο διατηρώντας κρυφή την πραγματική της ταυτότητα είναι πάντα κάτι που εξάπτει ιδιαιτέρως την περιέργεια.

Στην περίπτωση του Βρετανού ακτιβιστή street artist, που δραστηριοποιείται στους δρόμους του πλανήτη από τη δεκαετία του ’90, η διαλεύκανση του.. μυστηρίου του αποτέλεσε ένα παράλληλο έργο τέχνης, ένα ολόκληρο αστυνομικό μυθιστόρημα που περιλάμβανε… κυνηγητό σε τέσσερις ηπείρους, δημοσιογραφικές έρευνες, λανθασμένες υποθέσεις. Και μια πολύ πρόσφατη κατάληξη που με τη σφραγίδα του Reuters συνδέει ξανά τον Banksy με τον Robin Gunningham, στοιχειοθετώντας μια θεωρία που κυκλοφορούσε ήδη από το 2008 και το τότε ρεπορτάζ της εφημερίδας Mail on Sunday. Οσο γραφόταν αυτό το κείμενο ο ίδιος ο δημιουργός δεν είχε αρνηθεί, ούτε βέβαια επιβεβαιώσει το ρεπορτάζ του ειδησεογραφικού πρακτορείου. Φαίνεται όμως πώς η σύνδεσή του με τον Gunningham είναι και η πιο στέρεη υπόθεση σ’ έναν κατάλογο εικασιών που κατά καιρούς συνέδεσαν τον Banksy με τον Robert Del Naja των Massive Attack, με τον πρώην παρουσιαστή του Art Attack, Neil Buchanan, με τον street artist Thierry Guetta, γνωστό ως Mr. Brainwash (αυτός ήταν μάλιστα ο πρωταγωνιστής του υποψήφιου για Οσκαρ ντοκιμαντέρ «Exit Through the Gift Shop», το οποίο σκηνοθέτησε ο ίδιος ο Banksy), ακόμα και με έναν δημοτικό σύμβουλο στο Pembroke Dock της νοτιοδυτικής Ουαλίας, τον Billy Gannon, παρότι είναι γνωστό ότι ο διάσημος street artist κατάγεται από το Μπρίστολ.

Το γεγονός ότι είναι πολύ πιθανό ένα από τα συναρπαστικότερα και μακροβιότερα μυστήρια στον χώρο της σύγχρονης τέχνης να λύθηκε, δεν είναι απαραίτητο ότι ενθουσιάζει όλους όσοι παρακολουθούν την ξεχωριστή καλλιτεχνική πορεία αυτού του ακτιβιστή δημιουργού που οι τοιχογραφίες του και τα μηνύματά τους ενόχλησαν συχνά κατά καιρούς και μέχρι πρόσφατα το κατεστημένο και τις εξουσίες. Αλλωστε μέχρι εδώ η ανωνυμία του ήταν αναπόσπαστο μέρος του μύθου αυτού του καλλιτέχνη-φάντασμα, που “χτύπαγε” σαν τον Αρσέν Λουπέν ακόμα και στα πιο απρόβλεπτα και καλά φυλασσόμενα μέρη αφήνοντας κάθε φορά κι από ένα θαυμάσιο επιτοίχιο ίχνος.

Η ανωνυμία που κρυβόταν πίσω από ένα διάσημο ψευδώνυμο ήταν βέβαια εξ αρχής μέρος της αισθητικής και της ταυτότητας της street art, όπως και του χιπ χοπ. Και αν και δεν είναι υποχρεωτική, είναι βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα της άλλοτε για λόγους πρακτικούς (η τέχνη του δρόμου ασκείται στον δημόσιο χώρο χωρίς άδεια από τις Αρχές) ή ελευθερίας έκφρασης, αλλά πλέον και ως κομμάτι του μύθου κάθε καλλιτέχνη που μπορεί να γίνει γνωστός με την υπογραφή που ο ίδιος έχει επιλέξει να χρησιμοποιεί. Ο Banksy μπορεί να είναι διεθνώς ο διασημότερος αλλά και -λόγω μέσων και οικονομικής δεινότητας (μην ξεχνάμε ότι τα έργα του πωλούνται πανάκριβα)- ο ενεργότερος σύγχρονος street artist, υπάρχουν όμως και εκατοντάδες άλλες υπογραφές που κρύβουν πίσω από ευφάνταστα ψευδώνυμα το πραγματικό όνομα των δημιουργών τους.

Από τους γνωστότερους στην Ευρώπη είναι π.χ. ο Γάλλος Invader («Εισβολέας» δηλαδή σαν τον δικό μας χιπ χόπερ), γνωστός για τα μωσαϊκά του από κεραμικά πλακίδια εμπνευσμένα από την pixelated αισθητική των 8-bit βιντεοπαιχνιδιών της δεκαετίας του 1970-1980. Παρότι πολλοί επιμένουν ότι πρόκειται για τον Franck Slama, ο ίδιος δρα ανώνυμα, συχνά φορώντας μάσκα. Για να προστατεύσει την ανωνυμία του σε συνεντεύξεις μπροστά στην κάμερα, όταν δεν φορά μάσκα, αλλοιώνει (pixelates) την εικόνα του. Ισχυρίζεται μάλιστα ότι μόνο λίγοι άνθρωποι γνωρίζουν το πραγματικό του όνομα και το πρόσωπό του και ότι οι γονείς του πιστεύουν πως εργάζεται ως πλακάς στον κατασκευαστικό κλάδο.

Μια άλλη περίπτωση που δημιουργεί με έδρα την Μπολόνια (παρότι λέγεται ότι είναι Σενεγαλέζος) είναι ο Blu, διάσημος για τα τεράστια, εκπληκτικά του murals που έχουν αφήσει το πολιτικο-ιδεολογικό του αποτύπωμα όχι μόνο σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, αλλά και στη Γάζα και τη Λατινική Αμερική. Πολλές ανάλογες περιπτώσεις δημιουργούν και στην Ελλάδα με πασίγνωστες υπογραφές στον κόσμο της ελληνικής street art, όχι όμως εξίσου γνωστό ονοματεπώνυμο ή πρόσωπο: INO, WD, Cacao Rocks, Sonke, Apset… Οσο για τον χώρο της χιπ χοπ έτσι κι αλλιώς εκ γενετής της το ψευδώνυμο είναι η ταυτότητα του καλλιτέχνη κι αυτό ισχύει και στην Ελλάδα: Λεξ, Εισβολέας, Bloody Hawk, Νέγρος του Μοριά κ.ά.

Χώρος όπου το ψευδώνυμο είναι νόμος είναι λοιπόν η χιπ χοπ. Αλλά στην απόλυτη ανωνυμία και στο έθος της μάσκας δεν είναι η χιπ χοπ που διακρίνεται. Είναι η σκηνή τής metal όπου η έντονη θεατρικότητα, το «παραποιητικό» μακιγιάζ ή οι μάσκες ήταν κοινό στοιχείο πριν κι από την εποχή των KISS ή του Alice Cooper. Αργότερα Slipknot και Ghost ήταν από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 κατεξοχήν απ’ όσους παρέλαβαν τη σκυτάλη φαντασμαγορικών θεαμάτων, φορώντας τις μακάβριες μάσκες και τα κοστούμια του alter ego μουσικών που έκρυβαν αποτελεσματικά και επί χρόνια την πραγματική τους ταυτότητα. Το ίδιο συμβαίνει και με ακόμα νεότερες μέταλ μπάντες, όπως οι Sleep Token που έφτιαξαν έναν ολόκληρο μύθο στον οποίο οι μάσκες λειτουργούν ως τελετουργικά σύμβολα.

Υπάρχουν δεκάδες ακόμα τέτοιες διάσημες περιπτώσεις μέταλ συγκροτημάτων που χρησιμοποιούν μάσκες και ανωνυμία, θεατρικότητα και τελετουργία φουντώνοντας τον μουσικό τους μύθο: Οι deathcore Slaughter to Prevail, οι Midnight, οι Portal, οι Πορτογάλοι Gaerea και οι President. Και εδώ, προσοχή. Αλλο η βρετανική μέταλ μπάντα President και άλλο οι Αμερικανοί Residents, από τα πιο μυστηριώδη και πρωτοποριακά συγκροτήματα στην ιστορία της πειραματικής μουσικής.

Εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και συνδέθηκαν με την avant-garde, το experimental rock, την electronic και το art rock, διατηρώντας την ανωνυμία τους και χρησιμοποιώντας ως βασικό συστατικό στοιχείο των εμφανίσεών τους τις μάσκες με τα περίφημα γιγάντια μάτια, το καπέλο και το σμόκιν. Από τα βασικά στοιχεία που τους ξεχώρισαν είναι ότι για πολλά χρόνια απέφυγαν να αποκαλύψουν ποιοι είναι πραγματικά. Η ανωνυμία όμως δεν ήταν απλώς διαφημιστικό κόλπο· ήταν μέρος της φιλοσοφίας τους, γιατί ήθελαν το κοινό να δίνει σημασία στο έργο και όχι στα πρόσωπα πίσω από αυτό. Κάτι ανάλογο έκαναν οι Daft Punk μέχρι το 2021 που διαλύθηκαν.

Από τα πιο σημαντικά και επιδραστικά σχήματα στην ιστορία της ηλεκτρονικής μουσικής, το ντουέτο των Thomas Bangalter και Guy-Manuel de Homem-Christo είχε δημιουργηθεί στο Παρίσι το 1993 και έγινε παγκοσμίως γνωστό για τον συνδυασμό house, techno, funk, disco, synth-pop και futuristic αισθητικής. Το πιο χαρακτηριστικό τους γνώρισμα ήταν τα ρομποτικά κράνη και η γενικότερη ανώνυμη, μηχανική περσόνα που υιοθέτησαν. Η εικόνα τους έγινε σχεδόν εξίσου σημαντική με τη μουσική τους. Οπως και οι The Residents με διαφορετικό τρόπο, οι Daft Punk έχτισαν έναν μύθο γύρω από την ταυτότητά τους. Αντί να προβάλλουν την προσωπική τους ζωή, προτίμησαν να παρουσιαστούν σαν «ρομπότ», δημιουργώντας ένα ισχυρό οπτικό brand που έγινε εμβληματικό στην pop κουλτούρα. Το ίδιο κάνουν και σήμερα καλλιτέχνες όπως οι MF DOOM, Sia κ.ά.

Από τις πιο σύγχρονες ευφυείς εκδοχές ανωνυμίας και ταλέντου είναι οι Angine de Poitrine, το πειραματικό/math rock ντουέτο από το Κεμπέκ που η δημοφιλία του ειδικά φέτος εκτοξεύτηκε, παρότι υπάρχουν ήδη από το 2019. Ο ήχος τους κινείται ανάμεσα σε experimental rock, math rock και μικροτονική μουσική. Χρησιμοποιούν μη συνηθισμένα κουρδίσματα, πολύπλοκους ρυθμούς και ένα ιδιαίτερο set-up με κιθάρα microtonal, κάτι που έχει γίνει βασικό στοιχείο της ταυτότητάς τους. Εξίσου ταυτοτικό τους είναι και το ότι τα μέλη τους χρησιμοποιούν τα ψευδώνυμα Khn de Poitrine και Klek de Poitrine και εμφανίζονται με oversized papier-mâché μάσκες, κοστούμια και μια κάπως εξωγήινη/performance-art αισθητική.

Οχι η οπτική ταυτότητα, αλλά το ψευδώνυμο έχει γνωρίσει μεγάλες στιγμές και στη λογοτεχνία. Αναμφίβολα η πιο διάσημη περίπτωση της σύγχρονης εποχής, εξίσου διάσημη για τη λογοτεχνία της όσο και για το αστυνομικό μυστήριο που περιβάλλει την ταυτότητά της (ή «του»), είναι φυσικά η Ελενα Φεράντε: πρόκειται βέβαια για το λογοτεχνικό ψευδώνυμο της διάσημης σύγχρονης Ιταλίδας (ή μήπως Ιταλού όπως επιμένουν τα μισά σενάρια μέχρι σήμερα;) συγγραφέα που έγινε παγκοσμίως γνωστή κυρίως χάρη στην «Τετραλογία της Νάπολης», μια σειρά τεσσάρων μυθιστορημάτων για τη βαθιά και συχνά συγκρουσιακή φιλία δύο γυναικών, της Λίλα και της Ελένα, στη μεταπολεμική Νάπολη. Στα ελληνικά η τετραλογία αλλά και όσα βιβλία της Φεράντε προηγήθηκαν (όπως «Η ιστορία της χαμένης κόρης», «Μέρες εγκατάλειψης» κ.ά.) ή έπονται κυκλοφορούν από τον Πατάκη.

Η επιρροή της Φεράντε ξεπέρασε όμως και τα βιβλία. Το πρώτο μέρος της τετραλογίας της «Η υπέροχη φίλη μου» γυρίστηκε σε τηλεοπτική σειρά για το HBO (2018), το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά της «Η απατηλή ζωή των ενηλίκων» έγινε επίσης σειρά για το Netflix (2023), ενώ η σπουδαία «Χαμένη κόρη» (2018) έγινε ταινία το 2021, σηματοδοτώντας το σκηνοθετικό ντεμπούτο της Μάγκι Τζίλενχαλ, με πρωταγωνίστρια την Ολίβια Κόλμαν και με τρεις υποψηφιότητες για Οσκαρ.

Από τον Μ. Καραγάτση (Δημήτριο Ροδόπουλο) και τον Στράτη Μυριβήλη (Ευστράτιο Σταματόπουλο) έως τον Mark Twain (Samuel Langhorne Clemens), η ελληνική και διεθνής λογοτεχνία βρίθει περιπτώσεων κορυφαίων συγγραφέων που έγιναν γνωστοί με την ταυτότητα που έφτιαξαν οι ίδιοι ή που επέλεξαν για κοινωνικούς ή άλλους λόγους [όπως π.χ. οι αδελφές Brontë που δημοσίευσαν τα πρώτα τους έργα με τα ανδρόγυνα ψευδώνυμα Currer Bell (Charlotte), Ellis Bell (Emily) και Acton Bell (Anne), ακριβώς για να αποφύγουν την προκατάληψη απέναντι στις γυναίκες συγγραφείς].

Αυτές οι περιπτώσεις δεν έκρυβαν βέβαια το πρόσωπό τους, αλλά σίγουρα το ψευδώνυμό τους υπήρξε διασημότερο κι από αυτό. Αλλά βέβαια στο κομμάτι των λογοτεχνικών ψευδωνύμων ένα μεγάλο, ανεπανάληπτο κεφάλαιο από μόνος του ήταν ο Πορτογάλος ποιητής Fernando Pessoa (1888-1935).

Ο Πεσόα δεν έγραφε απλώς με ένα ψευδώνυμο. Χρησιμοποιούσε αυτό που ο ίδιος ονόμαζε ετερώνυμα: λογοτεχνικές περσόνες με δική τους βιογραφία, χαρακτήρα, ύφος και κοσμοθεωρία. Δηλαδή δεν ήταν απλώς «άλλο όνομα», αλλά σχεδόν ξεχωριστοί συγγραφείς. Διαβάζουμε στη biblionet: «Ο Πεσόα, ο οποίος υπογράφει το έργο του με το όνομά του αλλά και με τα 72 καταγεγραμμένα ετερώνυμά του, συνιστά μοναδικό παράδειγμα στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κύριοι συντελεστές σε πρωτοτυπία αλλά και παραγωγικότητα οι εξής τέσσερις ετερώνυμοί του: ο δάσκαλος όλων Αλμπέρτο Καέιρο, ποιητής του “Φύλακα των κοπαδιών”, ο εκκεντρικός ναυπηγός μηχανικός Αλβαρο ντε Κάμπος, ποιητής της “Θαλασσινής ωδής” και του “Καταστήματος φιλικών”, ο επικούρειος, στωικός κλασικιστής συνθέτης ωδών Ρικάρντο Ρέις και, τέλος, ο Μπερνάρντο Σοάρες, συγγραφέας του “Βιβλίου της ανησυχίας”. Αριστοτεχνικός διευθυντής αυτής της ιδιόμορφης ορχήστρας ο ίδιος ο Φερνάντο Πεσόα, ο ποιητής του “Μηνύματος”, ο διηγηματογράφος του “Αναρχικού τραπεζίτη”, ο ακάματος δοκιμιογράφος επί παντός του επιστητού, ο θεατρικός συγγραφέας ενός ανολοκλήρωτου “Φάουστ”, ο οποίος ορίζει την τέχνη του λέγοντας: “Προσποίηση είναι του ποιητή η τέχνη”».

Alter ego -αλλά όχι βέβαια τόσα -είχαν χρησιμοποιήσει κι άλλοι δημιουργοί. Ο κορυφαίος εικαστικός και διανοητής του 20ού αιώνα Marcel Duchamp π.χ. υπέγραφε έργα και ως Rrose Sélavy – κι αυτό ήταν το θηλυκό alter ego του «μπαμπά του Νταντά».

Ενα ολόκληρο δικό του, διαφορετικό κεφάλαιο στο παιχνίδι της ανωνυμίας έφτιαξε και ο Σάλιντζερ (J.D.Salinger). Μετά την ανεπανάληπτη επιτυχία του θρυλικού βιβλίου του «Ο φύλακας στη σίκαλη» (1951) αποσύρθηκε εντελώς από τη δημόσια ζωή, ζώντας απομονωμένος με τη γυναίκα του στο New Hampshire. Σαν κατ’ επιλογήν… φάντασμα εξέδωσε λιγοστές νουβέλες και προστάτευσε την ιδιωτικότητά του με κάθε τρόπο. Είναι χαρακτηριστικό ότι πέθανε το 2010 έχοντας κυκλοφορήσει το τελευταίο βιβλίο του το 1965 και δώσει την τελευταία -περισσότερο κι από σπάνια- συνέντευξη το 1980.

Στον χώρο της λογοτεχνίας υπάρχουν και περιπτώσεις συλλογικής ανωνυμίας όπως το διάσημο Luther Blissett Project, μια κολεκτίβα καλλιτεχνών, συγγραφέων, ακτιβιστών, «συγγενών» του Ντεμπόρ, και η ανάλογη σύγχρονη κολεκτίβα Wu Ming.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις απόλυτης ανωνυμίας με χαρακτηριστική περίπτωση το «Γουρούνια με φτερά», το ιταλικό μυθιστόρημα-μανιφέστο μιας γενιάς που με ήρωες τον Ρόκο και την Αντόνια συνδέθηκε με τη νεανική αμφισβήτηση, τη σεξουαλική απελευθέρωση και το πολιτικό κλίμα της Ιταλίας της δεκαετίας του ’70, χωρίς ποτέ να γίνει γνωστό το όνομα του (της; των;) δημιουργού-ών του.