Ο Ικαρος με τα φτερά της ποίησης

Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία που κυκλοφόρησαν τελευταία και που οικοδομούνται πάνω στην έννοια και στη λογική της λογοτεχνικής διαχρονίας είναι αυτό που πραγματοποιεί μια περιήγηση στους βασικούς σταθμούς που προσέλαβε η μορφή του Ικαρου μέσα στην ποίηση. Ο υπότιτλος του βιβλίου, Ο φτερωτός ήρωας και τα πρόσωπά του μέσα στον χρόνο, που θέτει τους όρους και τα όρια της παρουσίασης αυτής, διαμορφώνει μια σειρά από προσδοκίες που έχουν στο κέντρο τους τη «μεταμόρφωση» – τη μεταμόρφωση του «φτερωτού ήρωα» μέσα σε κάθε ένα από τα ποιητικά περιβάλλοντα ή, πιο σωστά, τα ποιητικά εργαστήρια, αρχής γενομένης από αυτό του Πόπλιου Οβίδιου Νάσωνα, ποιητή του 1ου π.Χ. αιώνα, μέχρι αυτό του Τόμας Ροζενλέχερ, ποιητή του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, αλλά και του ίδιου του ανθολόγου και μεταφραστή Κώστα Κουτσουρέλη, που κλείνει το βιβλίο με μια δική του ποιητική σύνθεση η οποία ανακαλεί, σε μεγάλο βαθμό, θεατρικό μονόλογο.

Στην εκτενή εισαγωγή του ο Κουτσουρέλης εστιάζει κυρίως στη μεταλλαγή που πραγματοποιήθηκε στο βλέμμα και στη διάθεση των ποιητών απέναντι στον μυθικό ήρωα· μεταλλαγή που αποκαλύπτει πολλά για την εποχή μέσα στην οποία τοποθετείται και εκπροσωπεί ο καθένας.

Η βασική γραμμή είναι αυτή που εκκινεί από μια ενατένιση του Ικαρου ως «υβριστή», ως του ανθρώπου εκείνου που υπερέβη το μέτρο και οδηγήθηκε στην πτώση και την καταστροφή (όπως το θέλει η αρχαιοελληνική φιλοσοφική σκέψη), για να διαγράψει μια πορεία προς έναν απολύτως διαφορετικό ορίζοντα – αυτόν που θέλει τον Ικαρο να ατενίζεται ως ήρωας, ως σύμβολο δύναμης, ελευθερίας και τόλμης.

Είναι μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εξέλιξη αυτή, που δεν φανερώνει μονάχα την αλλαγή στις εποχές ή στους ανθρώπους αλλά και την αλλαγή στον τρόπο θεώρησης της ίδιας της τέχνης. Γιατί εκείνο που μπορεί κανείς να υποθέσει είναι ότι η ίδια λογική που κυριάρχησε και «απελευθέρωσε» τον Ικαρο από το στίγμα του άμυαλου νέου και απερίσκεπτου υβριστή λειτούργησε απελευθερωτικά και για την τέχνη η οποία, συν τω χρόνω, δοκίμασε άλλες προσεγγίσεις ή εκδοχές και, μάλιστα, χωρίς να ξεφύγει από τον μύθο.

Θα μπορούσε κανείς να δει στην ίδια τη μορφή του Ικαρου την εξεικόνιση της πορείας της λογοτεχνικής γραφής από μια φάση στην οποία το πλαίσιο χειρισμού του μυθικού προσώπου ήταν προδιαγεγραμμένο, σε μια φάση κατά την οποία το πλαίσιο αυτό παύει να υπάρχει για να κυριαρχήσουν η τόλμη, η ελευθερία, ο πειραματισμός, η δοκιμή και η δοκιμασία σε νέες, ανατρεπτικές οπτικές και μεταπλάσεις. Είναι όμως και κάτι ακόμα. Κάτι που αποκτά ιδιαίτερη αξία και σημασία για το ίδιο το λογοτεχνικό φαινόμενο συνολικά. Πρόκειται βασικά για τη σπουδαιότερη παράμετρο του μύθου του Ικαρου, το ύψος. Μια έννοια που τη συναντάμε αυτούσια σε ένα από τα σπουδαιότερα θεωρητικά έργα για τη λογοτεχνική γραφή, το περίφημο Περί Υψους του Λογγίνου. Είναι μεγάλος ο πειρασμός να αποτολμήσει κανείς μια σύνδεση του πετάγματος του Ικαρου και της προσπάθειας του Λογγίνου να ανιχνεύσει τα στοιχεία εκείνα που καταξιώνουν ένα λογοτέχνημα, που το εξυψώνουν και το μετατρέπουν σε σημείο αναφοράς για όλα τα υπόλοιπα. Κι αυτό γιατί δεν πρόκειται μόνο για μια εξωτερική, τυχαία σύνδεση. Πρόκειται, βασικά, για τη φανέρωση μιας βαθιάς αλήθειας και πραγματικότητας που αντικρίζει την τέχνη ως υπέρβαση, τον καλλιτέχνη ως «παραβάτη», το αληθινό καλλιτέχνημα ως θαρραλέα και τολμηρή έξοδο από τα περιγράμματα, ως «ανυπακοή», ως κατάργηση και κατάλυση του κανόνα.

Η ανθολόγηση των «Ικάρων», πλαισιωμένη από μια σειρά εικαστικών έργων που διαλέγονται άριστα με τα ποιήματα, δίνει τη δυνατότητα στον σύγχρονο αναγνώστη να έρθει σε επαφή με το καθεστώς απόλυτης ελευθερίας μέσα στο οποίο λειτουργεί η τέχνη, αλλά και με τον τρόπο που έχει ο μύθος να αποτελεί πάντα έναν από τους πιο ελκυστικούς δρόμους για την ανακάλυψη της αλήθειας. Της αλήθειας που, όπως αποκαλύπτει η περίπτωση του Ικαρου, μπορεί να παρουσιάζεται με δύο όψεις, στην πραγματικότητα όμως είναι μία, ενιαία και αδιαίρετη.

*Φιλόλογος – συγγραφέας

♦ Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]