Πάει καιρός που το διαδίκτυο έχει μετεξελιχθεί σε ένα πεδίο δημόσιας διαπόμπευσης, έναν χώρο κρίσης και καταδίκης, που απαιτεί την τιμωρία ατόμων ή θεσμών για ενέργειες που θεωρούνται προσβλητικές. Τον τελευταίο καιρό έχει πυροδοτηθεί μια μεγάλη αντιπαράθεση στα εγχώρια σόσιαλ μίντια και τα mainstream μέσα μαζικής ενημέρωσης γύρω από τον πυρήνα του έργου του Μ. Καραγάτση. Ολα ξεκίνησαν έπειτα από μια προσπάθεια σύνδεσης της πατριαρχίας με τη «Μεγάλη Χίμαιρα» που έφερε την υπογραφή μιας νέας συγγραφέως, η οποία συντάσσεται –συνειδητά ή ασυνείδητα– με τη woke ιδεολογία. Αμέσως μετά, οι πολέμιοι της cancel culture έσπευσαν να αποδώσουν όλα τα δεινά της ανθρωπότητας στο woke και στον δικαιωματισμό. Αλλά και το woke κίνημα αντεπιτέθηκε με διάθεση να ακυρώσει κι άλλες λογοτεχνικές φωνές. Δεν ήταν ούτε η πρώτη απόπειρα ακύρωσης ενός λογοτέχνη ούτε φυσικά η τελευταία.
Το διαδίκτυο –μετά το άρθρο της Ρένας Λούνα– κατακλύστηκε από φωνές πρόθυμες να ακυρώσουν κι άλλους δημιουργούς. Η κουλτούρα ακύρωσης εξάλλου είναι μια διεθνής τάση που έχει επίκεντρο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με βασική στόχευση στην απόδοση δικαιοσύνης μέσα από τη διαπόμπευση προσώπων και θεσμών. Η δημόσια διαπόμπευση χρησιμοποιείται από τότε που υπάρχουν οι κοινωνίες. Να θυμηθούμε πως ο όρος της κουλτούρας ακύρωσης άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως αφότου το HBO Max ανακοίνωσε ότι θα αφαιρούσε από την ταινιοθήκη του την κλασική ταινία «Οσα παίρνει ο άνεμος» καθώς υπήρξαν σχόλια για φυλετικές διακρίσεις στο σενάριο.
Τελικά η κουλτούρα της ακύρωσης επιδιώκει να αποκαταστήσει και να θεραπεύσει ή να καταστρέψει και να τιμωρήσει; Και οι πολέμιοι της cancel culture φοβούνται να λογοδοτήσουν για τις πράξεις τους ή φοβούνται την αναμέτρησή τους με την ιστορία;
Η απάντηση μοιάζει να κρύβεται στην απόλαυση των τιμωρών. Η τιμωρία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την απόλαυση∙ ο τιμωρός απολαμβάνει την πρόκληση πόνου στον άλλο, καθώς μέσα από αυτή την άσκηση κυριαρχίας επικυρώνει τη δύναμή του. Η μετεξέλιξη των σόσιαλ μίντια σε λαϊκά δικαστήρια με ποστ που χλευάζουν και ακυρώνουν αποκαλύπτουν ενδιαφέρουσες πτυχές της ψυχολογίας της ομάδας, της πολιτικής ταυτότητας και της δυναμικής της δημόσιας ντροπής στους ψηφιακούς χώρους. Ο σχηματισμός τέτοιων ομάδων ιδεολογικής ομοιογενοποίησης ενισχύεται από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, με αποτέλεσμα μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων να «ακυρώνει» στο όνομα της συνοχής της ομάδας και της διατήρησης της κοινωνικής ταυτότητας. Το ίδιο μοιάζει να ισχύει και για τους εχθρούς της cancel culture. Εμφανίζουν τα ίδια επιθετικά ένστικτα είτε για να εκτονωθούν και απολαύσουν την κυριαρχία τους είτε για να αποτελέσουν μέρος μιας ευρύτερης κοινότητας.
Ολα τα παραπάνω αποδεικνύουν πως δεν έχουμε ξεπεράσει το κληροδότημα της πατριαρχίας και των παρενεργειών της καθώς ο φαλλοκεντρισμός συνεχίζει να καταλαμβάνει την ανθρώπινη νόηση, με δεδομένο πως η υποκειμενικότητα παράγεται λογοθετικά. Και, ναι, οφείλουμε να κρίνουμε τους σύγχρονους λογοτέχνες και δημιουργούς. Κατά πόσο όμως έχει νόημα να ακυρώνουμε τους παλιούς; Μήπως με αυτό τον τρόπο επιδιώκουμε να ακυρώσουμε τον χρόνο και να τα κάνουμε όλα παρόν;
Ναι, η τέχνη αρκετών δημιουργών αναπαράγει στερεότυπα βαθιά ριζωμένα. Η τέχνη τους ωστόσο –είτε πρόκειται για συναρπαστικούς αφηγητές, είτε αριστοτέχνες κινηματογραφιστές– εντάσσεται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Ακόμα και ο πατέρας της ψυχανάλυσης προσέγγισε τη θηλυκότητα από μια σκοπιά πατριαρχική, όταν διατύπωσε τη θεωρία της «σκοτεινής ηπείρου». Θα πρέπει να ακυρώσουμε τον Ζίγκουμντ Φρόιντ και άλλες προσωπικότητες που άφησαν πίσω τους ένα μνημειώδες έργο, φορτωμένο φυσικά με τα όποια βαρίδια της εποχής; Αν το παρελθόν εξαφανιστεί προς όφελος του παρόντος, ο χρόνος δεν θα καταδικαστεί αναπόδραστα σε εξαφάνιση;
Το χθες –η τέχνη, η λογοτεχνία, η ψυχανάλυση– φτιάχτηκε από άλλα υλικά. Για να κατεδαφίσουμε μνημεία κα ιστορικές αφηγήσεις, θα πρέπει να μελετήσουμε σοβαρά το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκαν. Το woke, αν θέλει να επιβιώσει και να συμβάλει στην καταπολέμηση του ρατσισμού, του σεξισμού και άλλων κοινωνικών παθογενειών, δεν μπορεί να εξαντλείται σε ποστ και σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Θα πρέπει να λάβει πιο σοβαρά τον εαυτό του. Η ακύρωση δεν είναι ηθική μεγαλοστομία, επίδειξη αρετής ή εκτόνωση τιμωρητικών ενστίκτων. Ναι, το παρελθόν μπορεί τελικά να είναι εντελώς απρόβλεπτο όπως σημειώνει η ιστορικός Λορ Μιρά, συγγραφέας του «Ποιος ακυρώνει τι;». Ωστόσο, αν θέλουμε να αλλάξουμε τους θεσμούς και να ελέγξουμε κριτικά την επίσημη ιστορία, θα πρέπει να την γνωρίζουμε. Για να αλλάξει η εξουσία και να μην αναλωνόμαστε στο να σπέρνουμε πόλωση, σύγχυση και διχασμό στο διαδίκτυο, ας εμβαθύνουμε στις ψυχολογικές διεργασίες που διέπουν την κουλτούρα της ακύρωσης, ας σκεφτούμε στο όνομα ποιας κοινωνικής ταυτότητας ακυρώνουμε κάτι ή κάποιον ή… ακυρώνουμε εκείνους που ακυρώνουν…
