Ξεκινώ υπογραμμίζοντας ότι η ατμόσφαιρα της φετινής Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης ήταν ενθουσιώδης. Και αυτό το στοιχείο ήταν ο κινητήριος άξονας για ένα ομολογουμένως πετυχημένο τετραήμερο πλημμυρισμένο από συγγραφείς, εκδότες και αρκετούς -αυτή τη φορά- ξένους επισκέπτες. Τιμώμενη πόλη στην έκθεση ήταν η Σάρτζα, το λεγόμενο πνευματικό κέντρο των Αραβικών Εμιράτων, γεγονός που προσέδωσε δίχως άλλο μια νότα εξωτισμού στο περιβάλλον της ΔΕΘ-HELEXPO. Ο αραβικός λογοτεχνικός κόσμος είναι σχεδόν ανεξιχνίαστος για τους Ελληνες και αυτή ήταν μια ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με τους φορείς αυτής της σημαντικής πόλης των Εμιράτων, με την αισιοδοξία ότι στο μέλλον θα προχωρήσουμε σε ευρύτερες συνεργασίες στο πεδίο του πολιτισμού.
Να σημειωθεί ότι η πρώτη εκτίμηση για τη φετινή έκθεση είναι ότι τις πύλες της πέρασαν γύρω στις 100 χιλιάδες επισκέπτες, νούμερο ικανοποιητικό με βάση τα προηγούμενα δεδομένα. Τι σημαίνει όμως στην πράξη μια επιτυχημένη Εκθεση Βιβλίου στο μέγεθος της εν λόγω έκθεσης; Τι σημαίνει «Μείναμε ικανοποιημένοι!», πώς μεταφράζεται σε λειτουργικό επίπεδο η ικανοποίηση ενός τέτοιου εγχειρήματος και ποιο το όφελος που μπορεί στην πραγματικότητα να αποκομίσει ο χώρος του βιβλίου στη χώρα μας; Και, τέλος, ποιες θα είναι εκείνες οι δράσεις, οι οποίες θα μας επιτρέψουν να μιλάμε για πραγματικά ευνοϊκά αποτελέσματα μετά από τέτοιου είδους συνεργασίες;
Συν – μείον
Χωρίς δεύτερη σκέψη, υπήρχαν πολλά στοιχεία που εντυπωσίασαν και ευχαρίστησαν τους φετινούς επισκέπτες, της έκθεσης, ενώ κάποια άλλα θεωρώ ότι μπορούν να βελτιωθούν. Οπως προανέφερα, η ατμόσφαιρα ήταν πολύ ευχάριστη. Ολο το ψηφιδωτό των συμμετεχόντων, εκδότες, συγγραφείς, αναγνώστες και καθένας που παρευρέθηκε, φρόντισαν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ευδαιμονικό και χαρούμενο, μια λογοτεχνική κοινότητα με μια ζωντανή παλλόμενη καρδιά, που δεν άφησε κανέναν ασυγκίνητο. Εχω την εντύπωση ότι σε αυτό το κομμάτι η συντονίστρια της έκθεσης, Νόπη Χατζηγεωργίου, τα κατάφερε πολύ καλά. Ο χώρος συνολικά είχε τον παλμό που χρειαζόταν και αυτό αντανακλούσε στα πρόσωπα όσων παρευρίσκονταν. Ενα πρακτικό ζήτημα που παρατήρησα ήταν το εξής: οι εκδηλώσεις της έκθεσης φέτος -και εδώ σαφώς με εξαιρέσεις- δεν είχαν πολύ κόσμο, παρ’ όλο που είχαν μεγάλο ενδιαφέρον και σε όσες κατάφερα να παρακολουθήσω ανεβοκατεβαίνοντας στα βασικά περίπτερα 13 και 15 γίνονταν ουσιαστικές συζητήσεις και γόνιμες παρεμβάσεις από το κοινό. Ομως οι εκδηλώσεις, θεωρώ, ήταν πάρα πολλές, τόσες που δεν προλάβαιναν να αφομοιωθούν από τους καλοπροαίρετους επισκέπτες που αναζητούσαν κάποιες απ’ αυτές. Δεν είμαι βέβαιος επίσης αν η παρουσία της Σάρτζα ήταν εποικοδομητική, αν δηλαδή Ελληνες εκδότες προχώρησαν σε επαφές, συμφωνίες, κάτι που άλλωστε ήταν και το ζητούμενο. Πάντως, κρίνοντας από την δική μου επαφή μαζί τους, υπήρχε έκδηλη η διάθεση για συνεργασίες, κάτι που θα ήταν κρίμα να μην αξιοποιηθεί. Οταν κανείς έχει έναν τόσο έμπειρο καλεσμένο, θα πρέπει να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία να μάθει κάτι απ’ αυτόν.
Εχουν ειπωθεί αρκετά τα τελευταία χρόνια σχετικά με τις αιτίες που κοστίζουν στο ελληνικό βιβλίο να διακριθεί με αξιώσεις εκτός χώρας, να διαγράψει μια αξιόλογη πορεία στο εξωτερικό, όπως καταφέρνουν λογοτεχνίες άλλων χωρών, ακόμα και μικρότερων από την Ελλάδα. Αποτυπώνω λοιπόν εδώ και τη δική μου οπτική γωνία, έχοντας ήδη μια ξεκάθαρη εικόνα πάνω στο ζήτημα λόγω της πολυετούς πια εμπειρίας μου, αφού η δουλειά μου έχει ήδη εκδοθεί σε περισσότερες από 20 γλώσσες και συχνά έρχομαι σε επαφή με φορείς του βιβλίου από κάθε μήκος και πλάτος του πλανήτη. Τα πράγματα λοιπόν είναι απλούστατα. Δύο είναι οι βασικές παράμετροι εξαιτίας των οποίων η τύχη του ελληνικού βιβλίου εκτός συνόρων δεν είναι λαμπρή. Η πρώτη είναι οι Ελληνες εκδότες, οι οποίοι συστηματικά -με ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις-δεκάρα δεν δίνουν για να πουλήσουν τους ελληνικούς τους τίτλους στο εξωτερικό, έχοντας μόνο την προδιάθεση να αγοράσουν τα δικαιώματα ξένων έργων με σκοπό τη μετάφρασή τους και πώλησή τους στην Ελλάδα. Με λίγα λόγια αυτό που τους ενδιαφέρει είναι να βγάλουν χρήματα από «έτοιμα» πετυχημένα ξένα βιβλία και την παραμικρή λαχτάρα δεν διαθέτουν να καταξιώσουν τα ελληνικά έργα που διαθέτουν εκτός. Αυτή είναι μια μόνιμη πληγή στην προσέγγιση των εκδοτών και από πουθενά στον ορίζοντα δεν διαφαίνεται κάποια αλλαγή πλεύσης. Η δεύτερη αιτία έχει να κάνει με την έλλειψη μιας ενιαίας ισχυρής στρατηγικής των επίσημων φορέων του βιβλίου με σκοπό την ανάδειξη της λογοτεχνικής σοδειάς της χώρας. Αν θέλουμε να έχουμε κάποια τύχη, οφείλουμε να χαράξουμε μια ενιαία και διαρκή στρατηγική με στόχο την προώθηση των Ελλήνων συγγραφέων στο εξωτερικό. Και αυτή η στρατηγική χρειάζεται οικονομικούς πόρους, επιχορηγήσεις, συνεργασίες, συγκεκριμένο σκοπό και άρτια οργάνωση. Κοιτάξτε τους γείτονές μας. Από την προσωπική μου εμπειρία οι αντίστοιχοι τουρκικοί φορείς δαπανούν τεράστια ποσά για την προβολή της λογοτεχνίας τους κι αυτό είναι προφανές αν δει κανείς τα περίπτερά τους στις μεγαλύτερες εκθέσεις του κόσμου, όπου η παρουσία τους είναι εμφατική. Κι άλλες, μικρότερες χώρες πασχίζουν να διακριθούν και το κάνουν με σχετική ή μεγάλη επιτυχία, ενώ εμείς δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε για τα βασικά. Μολονότι αυτές οι διαπιστώσεις δεν είναι ευχάριστες, θέλω να κλείσω αισιόδοξα. Σαφώς και υπάρχουν μονάδες, άνθρωποι εύστροφοι, με φρέσκες ιδέες και διάθεση, οι οποίοι, αν τους δοθεί μια πραγματική ευκαιρία, θα μπορέσουν να μεγαλουργήσουν. Ας ελπίσουμε λοιπόν ότι μια καινούρια φουρνιά ικανών διαχειριστών αυτής της κατάστασης θα οδηγήσει τα πράγματα προς τη σωστή κατεύθυνση.
♦ Ο Δημήτρης Σωτάκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973. Εχει εκδώσει τα μυθιστορήματα «Η πράσινη πόρτα» (2002), «Η παραφωνία» (2005), «Ο Ανθρωπος Καλαμπόκι» (2007), «Το θαύμα της αναπνοής» (2009), «Ο θάνατος των ανθρώπων» (2012), «Η ανάσταση του Μάικλ Τζάκσον» (2014), «Η ιστορία ενός σούπερ μάρκετ» (2015), «Ο κανίβαλος που έφαγε έναν Ρουμάνο» (2017), «Ο μεγάλος υπηρέτης» (2019), «Μισή καρδιά» (2022). «Το θαύμα της αναπνοής» κατέκτησε το βραβείο The Athens Prize for Literature και ήταν υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας καθώς και για το βραβείο Jean Monnet στη Γαλλία. Βιβλία του κυκλοφορούν στα γαλλικά, τουρκικά, σερβικά, ολλανδικά, ιταλικά, δανέζικα, αραβικά, κινεζικά κ.ά.
