Οταν οι Ιταλοί καραμπινιέροι ματαίωναν ένα ελληνικό «Αντάρτικο Θέατρο»

Η Βαλπωνία είναι ένα φανταστικό πριγκιπάτο της Ευρώπης. Το Σανταρκάντζελο ντι Ρομάνια είναι μια υπαρκτή, γοητευτική μεσαιωνική πόλη της Ιταλίας στην Περιφέρεια Εμίλια Ρομάνια στην επαρχία του Ρίμινι. Τι τις συνδέει; Ενα πραξικόπημα, ένα θεατρικό έργο που παραπέμπει στη στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα, μια έκθεση για τους αγώνες των Ελλήνων τη δεκαετία του ‘60, μια επεισοδιακή παράσταση από Ελληνες αντιφασίστες που ματαιώθηκε από τους Ιταλούς καραμπινιέρους και ο Φώντας Λάδης.

Ο πολυσχιδής και ακαταπόνητος συγγραφέας, ποιητής και στιχουργός είναι ο πρωταγωνιστής και συνδετικός κρίκος των ασύνδετων εκ πρώτης όψεως γεγονότων που αναφέραμε. Τόπος, το Σανταρκάντζελο. Χρόνος ο Ιούλιος του 1972, πέντε χρόνια από την επιβολή της στρατιωτικής χούντας στην Ελλάδα που ανάγκασε χιλιάδες Ελληνες να αυτοεξοριστούν και στην Ιταλία, ανάμεσά τους και τον Φώντα Λάδη.

Στο Σανταρκάντζελο ντι Ρομάνια το 1972 διοργανώθηκε για δεύτερη χρονιά το διεθνές φεστιβάλ «Teatro in Piazza» (Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου σε Ανοιχτό Χώρο, που από τότε συνεχίζεται κάθε καλοκαίρι στις τέσσερις πλατείες της μικρής μεσαιωνικής ιταλικής πόλης). Σ’ αυτό λοιπόν το θεατρικό φεστιβάλ έγιναν το 1972 τρία παράλληλα πράγματα που κατέστησαν την Ελλάδα της χούντας και τους Ελληνες αντιστασιακούς «είδηση»:

Πρώτον, ο Φώντας Λάδης υπέβαλε στο διαγωνιστικό τμήμα του φεστιβάλ το θεατρικό έργο του «Αντίο, Βαλπωνία» (που στη συνέχεια έγινε «Πραξικόπημα στη Βαλπωνία»), που άρχισε να γράφει το 1967, λίγες μέρες μετά την επιβολή της χούντας στην Ελλάδα, αλλά ολοκλήρωσε σταδιακά τα επόμενα χρόνια στη διάρκεια της αυτοεξορίας του στην Ιταλία. Το έργο του Λάδη, ανάμεσα σε έργα 48 συγγραφέων από διάφορες χώρες, μοιράστηκε το πρώτο βραβείο του φεστιβάλ μαζί με το έργο «Υλικά για χρονικό» του Ιταλού Φ. Καλέφι. Η είδηση της βράβευσης πέρασε διακριτικά από τη λογοκρισία στα μονόστηλα μερικών αθηναϊκών εφημερίδων, χωρίς αναφορές φυσικά στα περιπετειώδη περιστατικά που τη συνόδευσαν.

Δεύτερον, στο πλαίσιο του ίδιου φεστιβάλ μια μεγάλη ομάδα Ελλήνων φοιτητών και αυτοεξόριστων αντιστασιακών (ανάμεσά τους ο δημοσιογράφος της «Unita» και ανταποκριτής της προδικτατορικής «Αυγής», Αντόνιο Σολάρο) ταξίδεψαν από τη Ρώμη για να παρουσιάσουν το Σάββατο 22 Ιουλίου, στις 11 το βράδυ, στο σφαιριστήριο της πόλης μια παράσταση «αντάρτικου θεάτρου» για τα στρατόπεδα εξορίας στην Eλλάδα στη διάρκεια της χούντας. Η παράσταση με τίτλο «Ελεύθερη Ελλάδα» είχε στηθεί με βάση μια ιδέα του καλλιτεχνικού διευθυντή του φεστιβάλ, Πιέρο Πατίνο, σε σκηνοθεσία του Ισπανού καλλιτέχνη Ραμόν Παρέχα και με βοηθό σκηνοθέτη τον Φώντα Λάδη. Ωστόσο η παράσταση ματαιώθηκε με παρέμβαση της ιταλικής αστυνομίας. Ο λόγος; Το όλο θεατρικό δρώμενο ξεκίνησε με ρίψεις προκηρύξεων σε όλη την πόλη την προηγούμενη νύχτα με αντιφασιστικό περιεχόμενο με την υπογραφή «Ομάδα-Αντάρτικο Θέατρο» και με την παράλληλη «εισβολή» ενός αυτοκινήτου με ντουντούκα και καλυμμένες πινακίδες, από το οποίο υποτιθέμενοι φασίστες της περιοχής -ηθοποιοί του θεατρικού δρώμενου- καλούσαν τους πολίτες του Σανταρκάντζελο να διώξουν από την πόλη τους Ελληνες κομμουνιστές και τους «συνοδοιπόρους» τους που είχαν έρθει να διαδώσουν ψέματα για την κατάσταση στην Ελλάδα, όπου -όπως ακουγόταν από το μεγάφωνο- όλα ήταν τέλεια. Την επομένη το πρωί έφτασε στο Σανταρκάντζελο μια διμοιρία καραμπινιέρων από το Ρίμινι. Η οποία (από πολιτική ανοησία ή κατόπιν υποδείξεων;) προσήγαγε και κράτησε για μερικές ώρες στο αστυνομικό τμήμα του Ρίμινι τους υπεύθυνους της παράστασης, κάποιους από τους Ελληνες αντιφασίστες που είχαν συμμετάσχει στο ευφυές νυχτερινό χάπενιγκ διαφήμισης της παράστασης και τον Φώντα Λάδη. Η παράσταση τελικά ματαιώθηκε «για λόγους ασφαλείας», αλλά το περιστατικό έδωσε την ευκαιρία στους Ελληνες αντιστασιακούς της θεατρικής ομάδας να μιλήσουν στους κατοίκους και τις Αρχές της κωμόπολης για την κατάσταση στην Ελλάδα.

Το τρίτο που συνέβη τις ίδιες μέρες στο Φεστιβάλ του Σανταρκάντζελο το 1972 ήταν μια υπαίθρια φωτογραφική έκθεση για τους αγώνες του ελληνικού λαού στη δεκαετία του ’60 και κατά της δικτατορίας σε ιδέα και εκτέλεση του Φώντα Λάδη. Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς η έκθεση ταξίδεψε σε δώδεκα πόλεις της Σικελίας, με την υποστήριξη αριστερών ιταλικών συνδικάτων, «στη φωλιά των φασιστών» όπως έγραφε χαρακτηριστικά σε μια ανταπόκρισή της η αντιστασιακή εφημερίδα «Ελεύθερη Ελλάδα». Η έκθεση συνοδευόταν με προβολή διαφανειών και κατέληγε σε ανοιχτές συζητήσεις για την κατάσταση στην Ελλάδα.