Αθήνα, 22°C
Αθήνα
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
23.0° 20.6°
4 BF
45%
Θεσσαλονίκη
Αυξημένες νεφώσεις
22°C
23.0° 20.8°
2 BF
55%
Πάτρα
Αυξημένες νεφώσεις
23°C
23.3° 23.0°
4 BF
30%
Ιωάννινα
Σποραδικές νεφώσεις
20°C
19.9° 19.9°
1 BF
49%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
21°C
20.9° 20.9°
0 BF
56%
Βέροια
Αυξημένες νεφώσεις
22°C
22.0° 22.0°
1 BF
60%
Κοζάνη
Ελαφρές νεφώσεις
18°C
18.4° 18.4°
0 BF
37%
Αγρίνιο
Αυξημένες νεφώσεις
21°C
21.3° 21.3°
2 BF
37%
Ηράκλειο
Ασθενείς βροχοπτώσεις
20°C
22.1° 19.4°
4 BF
86%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
21°C
21.1° 20.7°
4 BF
53%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
20°C
20.8° 20.1°
4 BF
52%
Σκόπελος
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
20.7° 18.5°
4 BF
49%
Κεφαλονιά
Σποραδικές νεφώσεις
22°C
21.9° 21.4°
3 BF
49%
Λάρισα
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
22.4° 21.9°
0 BF
43%
Λαμία
Αυξημένες νεφώσεις
21°C
21.8° 20.1°
2 BF
49%
Ρόδος
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
21.8° 21.0°
3 BF
67%
Χαλκίδα
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
22.5° 21.2°
4 BF
33%
Καβάλα
Αίθριος καιρός
21°C
21.3° 21.0°
2 BF
56%
Κατερίνη
Αυξημένες νεφώσεις
23°C
22.8° 20.7°
2 BF
40%
Καστοριά
Αυξημένες νεφώσεις
16°C
16.1° 16.1°
1 BF
71%
ΜΕΝΟΥ
Δευτέρα, 27 Μαΐου, 2024
vivlio-xaralampidis
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Μενέλαος Χαραλαμπίδης: Οι δωσίλογοι, Ενοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, Σελ. 404, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2023

Η Μαύρη Βίβλος της «ελληνικής κατοχής»

Ο Χαραλαμπίδης ανήκει σε εκείνο το είδος ερευνητών που αντιλαμβάνονται την Ιστορία με μια ηθική διάσταση.

«Αν θέλουμε να εντοπίσουμε κάποιες από τις διαχρονικές παθογένειες του ελληνικού κράτους, της πολιτικής και οικονομικής ζωής της χώρας, θα πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας και στις μακροχρόνιες συνέπειες που είχε το φαινόμενο της συνεργασίας με τον κατακτητή. Ομως […] το βαθύτερο και πλέον επίμονο σημάδι που άφησε πίσω της η συνεργασία με τον κατακτητή έχει χαραχθεί στη μνήμη της ελληνικής κοινωνίας. Και αν το κοιτάξουμε καλά αυτό το σημάδι, θα διακρίνουμε πάνω του να σχηματίζεται η λέξη αδικία».

Ετσι κλείνει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης το εξαιρετικό, πολυαναμενόμενο βιβλίο του «Οι δωσίλογοι. Ενοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής». Πρόκειται για το τρίτο βιβλίο του ιστορικού, το οποίο καταπιάνεται με το χρονικό της περιόδου 1941-1944 στην πρωτεύουσα, μετά τα βιβλία «Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα» (2012) και «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας» (2014). Και αν ξεκινήσαμε από το τέλος, είναι ακριβώς γιατί σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγουν όλα τα -αδιαμφισβήτητα- στοιχεία που παραθέτει η μελέτη. Και διότι πράγματι μόνο η λέξη «αδικία» μπορεί να περιγράψει την αίσθηση για τη μεταπολεμική αντιμετώπιση του φαινομένου του δωσιλογισμού από τη δικαστική εξουσία, όταν οι ποικιλώνυμοι συνεργάτες των κατακτητών, που προσπορίστηκαν κάθε είδους υλικά και πολιτικά οφέλη από τη συνεργασία τους με το Γ’ Ράιχ, αναβαπτίστηκαν, την επαύριον των Δεκεμβριανών, στην αντικομμουνιστική Κολυμβήθρα του Σιλωάμ.

Ο Χαραλαμπίδης ανήκει σε εκείνο το είδος ερευνητών που αντιλαμβάνονται την Ιστορία με μια ηθική διάσταση: όχι με μια μανιχαϊστική διάκριση των υποκειμένων της σε «καλούς» και «κακούς», αλλά αναγνωρίζοντάς τους την ανθρώπινη ιδιότητα - αναζητώντας τα κίνητρα του ύψους και του βάθους που, κάτω από ακραίες συνθήκες όπως αυτές μιας ναζιστικά κατεχόμενης χώρας, οδηγούν τους ανθρώπους στις αντίστοιχες πράξεις τους. Και, κυρίως, δίνοντας πίσω στα θύματα και στους θύτες της Ιστορίας τα ονοματεπώνυμά τους, όπως αξίζει και στους μεν και στους δε.

Η έρευνα του Χαραλαμπίδη είναι πολύχρονη, επίμονη, κοπιαστική, «δουλειά μυρμηγκιού», θα λέγαμε, σε πρωτογενείς πηγές, στις οποίες κανείς ώς τώρα δεν είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό: κατ’ αρχάς, σε αρχεία του υπουργείου Δικαιοσύνης (πρακτικά, αποφάσεις και ανακριτικό υλικό που αφορούν τα Ειδικά Δικαστήρια Αθήνας και Πειραιά την περίοδο 1945-1959)· στα ΦΕΚ των τριών κυβερνήσεων συνεργασίας, καθώς και στον δημόσιο λόγο κυβερνητικών αξιωματούχων (διαγγέλματα, δηλώσεις στον Τύπο, διαταγές, εγκυκλίους κ.ά.)· στις οικονομικές εφημερίδες της εποχής, όπου καταγράφεται -με ονοματεπώνυμα και διευθύνσεις!- το απίστευτο εύρος της βίαιης ανακατανομής του πλούτου, μέσω της οικονομικής εκμετάλλευσης, των μαζικών αγορών ακινήτων και του μαυραγοριτισμού· στα αρχεία των ΓΑΚ, των υπουργείων Εθνικής Αμυνας και Προστασίας του Πολίτη, όπου ξεδιπλώνεται ο «μικρός γαλαξίας» του ελληνόφωνου κατοχικού στρατού (Χωροφυλακή, Τάγματα Ασφαλείας, Μηχανοκίνητο Τμήμα Αστυνομίας Πόλεων, Ελληνες κατάσκοποι στην υπηρεσία των Γερμανών, αντικομμουνιστικές και εθνικοσοσιαλιστικές οργανώσεις κ.ά.)· στα ληξιαρχεία δήμων Νομών Αττικής, Κορινθίας και Βοιωτίας για την ονομαστική ταυτοποίηση νεκρών από τα στρατόπεδα της Αντίστασης και του δωσιλογισμού κοκ. Και τούτο, παρά την έλλειψη αρχειακής κουλτούρας και την εμπόδιση πρόσβασης σε αρχεία της κατοχικής περιόδου (π.χ. του υπουργείου Εσωτερικών), που χαρακτηρίζει την Ελλάδα.

Η έρευνα επίσης τερματίζει άδοξα τη «μετα-αναθεωρητική» προσπάθεια των τελευταίων 20 χρόνων, τεκμηριώνοντας ότι οι απαρχές του εμφύλιου διχασμού δεν εντοπίζονται βέβαια στον πρώτο από τους λεγόμενους «τρεις γύρους του ΚΚΕ», αλλά στις 21 Απριλίου 1941, ημέρα κατά την οποία ο αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου υπέγραψε τη συνθηκολόγηση του ελληνικού στρατού, σχηματίζοντας ύστερα από λίγες μέρες την πρώτη κυβέρνηση συνεργασίας. Και ήταν αυτή ακριβώς η πολιτική και διοικητική συνεργασία με τους κατακτητές, που άνοιξε τον δρόμο και σε κάθε άλλη μορφή συνεργασίας, ποινικοποιώντας την αντίσταση ενάντια στον κατακτητή και διασπώντας βαθιά και ανεπανόρθωτα την κοινωνική συνοχή.

Κατά τη γνώμη μου, το πιο σπουδαίο που κομίζει το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη είναι η τεκμηρίωση και καθιέρωση του όρου «ελληνική κατοχή». Πρόκειται για όρο που χρησιμοποιεί τον Οκτώβριο του 1945 η εφημερίδα «Ελευθερία» για να περιγράψει τη δράση της Ασφάλειας την περίοδο της Κατοχής, αλλά είναι απολύτως δόκιμο να επεκταθεί και στο σύνολο της ένοπλης, πολιτικής και οικονομικής συνεργασίας που ταύτισε την τύχη της με αυτήν του κατακτητή, χωρίς την οποία η ξένη κατοχή θα ήταν αδύνατο να επιτύχει τους πολιτικοστρατιωτικούς στόχους της.

Μενέλαος Χαραλαμπίδης

Το νέο βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη δεν μπορεί να διαβαστεί αποστασιοποιημένα, στο πλαίσιο ενός ιστοριογραφικού και μόνο ενδιαφέροντος. Κι αυτό γιατί παρά την άψογη επιστημονική δομή και την προσεγμένη, χωρίς συναισθηματισμούς, λέξη προς λέξη, τεκμηρίωση των γεγονότων, η αφήγηση δεν παύει να είναι σπαρακτική. Οσα βιβλία και αν έχεις διαβάσει για την πιο σκοτεινή περίοδο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, οι περιγραφές των ωμοτήτων, των βασανιστηρίων, των μπλόκων και των εκτελέσεων δεν μπορούν παρά να σε σοκάρουν για την ένταση του μίσους όσων τα έφεραν εις πέρας. Ειδικά το κεφάλαιο για την «επιστήμη των βασανισμών» στο κολαστήριο της οδού Μέρλιν χαράσσει ανεξίτηλα την ψυχή για το μέγεθος της ανθρώπινης εξαχρείωσης.

Μεταπολεμικά, στα δύο μεγαλύτερα Ειδικά Δικαστήρια της χώρας (Αθήνας και Πειραιά), από το σύνολο όσων δωσιλόγων μηνύθηκαν, λιγότερο από το 2% τιμωρήθηκαν, και αυτό με αμελητέες ποινές. Η πρωτοφανής ατιμωρησία που παρείχαν τα λεγόμενα «αθωοδικεία» σε εκμεταλλευτές, διώκτες, βασανιστές και εκτελεστές συμπατριωτών τους προς όφελος ενός ξένου κατακτητή υπήρξε ο θεμέλιος λίθος στον οποίο δομήθηκε το μετεμφυλιακό κράτος των «εθνικοφρόνων» και της μοναρχικής Δεξιάς, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο κυβέρνησε τη χώρα μέχρι το 1974 (πολιτικοί και οικονομικοί επίγονοι των οποίων συνεχίζουν αδιατάρακτα να απολαμβάνουν τα προνόμιά τους μέχρι σήμερα). Και μάλλον αποτελεί κοινό μυστικό ότι οι μόνοι «άτυχοι» δωσίλογοι που δεν μπόρεσαν να γευτούν τα μεταπολεμικά δώρα του κράτους για τα κατοχικά πεπραγμένα τους ήταν όσοι ένοπλοι, πολιτικοί και οικονομικοί συνεργάτες των ναζί εκτελέστηκαν τους τελευταίους μήνες της Κατοχής και στα Δεκεμβριανά από τον ΕΛΑΣ και την ΟΠΛΑ.

«Οι δωσίλογοι» έχουν αποτελέσει μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Η πρώτη έκδοσή τους εξαφανίστηκε εν ριπή οφθαλμού, ενώ στα τέλη Μαρτίου είχαν φτάσει ήδη τα 12 χιλιάδες αντίτυπα. Πού οφείλεται αυτό το ολοένα και αυξανόμενο ενδιαφέρον του κοινού για το θέμα, οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος της Κατοχής; Πιθανόν, στη δίψα για γνώση σε ένα από τα πιο λογοκριμένα κεφάλαια της Κατοχής. Ισως στην αίσθηση ότι η μνήμη (η ιστορική μνήμη, όχι η μνησικακία) είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση για να εγκαταλείπεται στην πολιτική λήθης του κράτους. Και, προφανώς, στη συνειδητοποίηση ότι η σκανδαλώδης απουσία δικαιοσύνης είναι μια από τις κυριότερες αιτίες κακοδαιμονίας στη χώρα μας και ότι, επιτέλους, οι ηθικοί και φυσικοί αυτουργοί κρατικών εγκλημάτων σε βάρος της κοινωνίας και των πιο αδύναμων κομματιών της πρέπει να μάθουν να λογοδοτούν και να έχουν συνέπειες για τις αδικίες που διαπράττουν, όσο ψηλά και αν βρίσκονται.

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Η Μαύρη Βίβλος της «ελληνικής κατοχής»

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας