Για τον τόμο «Τα ποιήματα του 2022», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κοινωνία των (δε)κάτων, οι ανθολόγοι Παναγιώτης Βούζης και Αντιγόνη Κατσαδήμα προσπάθησαν να καλύψουν την ευρεία περιοχή της ποιητικής παραγωγής του 2022, όσο πιο φιλότιμα μπορούσαν. Εποπτεύοντας το συγκεντρωμένο υλικό, παρατηρούν ότι τα ποιήματα και οι δημιουργοί τους κλίνουν προς τρεις τάσεις, οι οποίες ισοδυναμούν με την επιρροή της ρητορικής, την αισθητική της αυτονομίας της τέχνης και την avant-garde, αντίστοιχα. Γράφουν στο εισαγωγικό τους σημείωμα:
Πρώτα, έχουμε μια ομάδα η οποία δουλεύει με τον λόγο της καθημερινότητας. Κάποιες φορές, τον χρησιμοποιεί ατόφιο, ενώ άλλες τον μεταχειρίζεται ως άλλοθι και πρόσχημα, υποτάσσοντάς τον σε ένα σημασιολογικό σύστημα άγνωστο σε αυτόν. Αναφέρουμε, ενδεικτικά, τον Δημήτρη Αγγελή, τη Μαρία Κοπανίτσα, τον Κωνσταντίνο Παπαγεωργίου και τη Λίνα Στεφάνου. Μια δεύτερη ομάδα, στην οποία υπάγονται, για παράδειγμα, ο Αλέξανδρος Αλαβάνος, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ο Πάνος Κυπαρίσσης και ο Χρίστος Παπαγεωργίου, ανοίγει έναν διάλογο με τον ποιητικό λόγο. Τα ποιήματά της ανταποκρίνονται σε ποιήματα που έχουν γραφεί, ώστε εισάγονται στο δίκτυο των τελευταίων και το ανασυγκροτούν. Ή αλλιώς, με τον τρόπο του Κώστα Βούλγαρη, πρόκειται για «μια διαδικασία διεκδίκησης έναντι του δεδομένου ποιητικού πεδίου μιας εποχής, αλλά και εντός του ποιητικού πεδίου εν γένει» (Η δικιά μας Ελένη).
Καθώς οι ομάδες μπαίνουν σε σειρά, ανάλογα με τον αριθμό των εκπροσώπων τους, τρίτα έρχονται τα ποιήματα αυτών που ανοίγουν μια προοπτική προς την προσεχή ποίηση. Ποιητές, όπως η Γεωργία Διάκου, η Τρία Επσιλον, η Ερινα Χαραλάμπους, στήνουν τους στίχους τους σε ένα αόρατο φόντο, γεγονός το οποίο καθιστά την τέχνη τους ασχημάτιστη. Ομως, ακριβώς το ασχημάτιστο, το δεν-είναι-ακόμα, κατά τη διατύπωση της Κλεοπάτρας Λυμπέρη, αποτελεί στοιχείο καταστατικό της γραφής τους και όχι ελάττωμα. Είναι η εκκρεμότητα αυτή που αφήνει το ίχνος της, ώστε η γλώσσα να αναγεννιέται μέσα από τις ρωγμές, τα κενά/καινά και τις σιωπές.
Οσοι ισχυρίζονται πως η ποίηση διέρχεται φάση παρακμής, δεν έχουν αναλύσει τη σημασία τού ότι η τέχνη μας παρασύρεται και από το φαινόμενο του echo chamber. Το διαδίκτυο ξεκίνησε ως η από καιρό προσδοκώμενη τεχνολογία η οποία θα συνέδεε τους πάντες και τα πάντα. Ομως, χωρίζει τον κόσμο σε αμέτρητες παράλληλες σφαίρες. Ετσι, και οι ποιητές και η ποίηση κινδυνεύουν να απομονωθούν στη δική τους σφαίρα της πραγματικότητας, αντί να μετουσιώσουν τη σιωπή σε δύναμη και σε ανάγκη αποστασιοποιημένης έκφρασης. Βέβαια, δεν πρόκειται για μια αυτάρεσκη απομόνωση. Δεν ευθύνονται, εν προκειμένω, οι ποιητές, ενώ φταίνε όντως, σε άλλες περιπτώσεις, για την αποκοπή τους από το κοινό, όπως έχει, εύστοχα, καταδείξει ο Κώστας Κουτσουρέλης, στο βιβλίο «Η τέχνη που αυτοκτονεί».
Το πρόβλημα εδώ έγκειται στο ότι οι περιηγούμενοι στο YouTube δεν θα σταθούν για να παρακολουθήσουν μια διάλεξη του Dana Gioia ή έστω μια απαγγελία σε Poetry Slam. Για το μεγάλο κοινό, η ποίηση δεν υπάρχει. Και είναι κρίμα, γιατί, μόνο τα τελευταία δύο χρόνια, έχουν εκδοθεί εξαιρετικές συλλογές. Αδικώντας, σίγουρα, αρκετούς, αναφέρουμε τις ακόλουθες, για το 2022: τον Ριμαχό του Παναγιώτη Νικολαΐδη, τον Εικοστό κόσμο του Δημήτρη Πέτρου, το Σχεδόν αύριο του Ντίνου Σιώτη.
Η τέχνη μας μπορεί να βοηθήσει, ουσιαστικά, τόσο την ατομικευμένη όσο και την κοινωνική και την πολιτική ζωή. Αυτή την εποχή, ενισχύεται, εκθετικά, η επιτελεστικότητα. Ο όρος σημαίνει ότι η ομιλία μας αποικίζεται σε τέτοιο βαθμό από τον κυρίαρχο λόγο, ώστε δεν μιλούμε πραγματικά, απλώς τον υιοθετούμε, συμμετέχοντας στην παγίωση του συστήματός του. Οπότε, η επιτελεστικότητα δρα εναντίον της φαντασίας και του ελεύθερου συνειρμού. Μια δεύτερη αρνητική συνθήκη συνιστά το γεγονός ότι, στη μετανεωτερική μας περίοδο, καταργείται, βαθμιαία, στη θεωρητική σκέψη, η χρήση των αντιθετικών ζευγών, όπως τα «μέσα – έξω», «κουλτούρα – κοινωνία», «ορθοδοξία – ανατροπή». Επιπλέον, όσον αφορά το πρώτο ζεύγος, προωθείται, συστηματικά, η άποψη πως το «μέσα» δεν έχει, πλέον, όρια, με συνέπεια να απαλείφεται το «έξω», και πως το «μέσα» ταυτίζεται με τον επελαύνοντα νεοφιλελευθερισμό. Ως εκ τούτου, σε σχέση με την ποιητική έκφραση, η ισορροπία του ρυθμού τίθεται σε κίνδυνο και το ποίημα πλησιάζει περισσότερο τη μονολογική μορφή, αλλάζοντας ιδιοσυστασία. Συνοψίζοντας, οι άνθρωποι καταλήγουν να μην έχουν τον δικό τους λόγο και, επίσης, να βρίσκονται παγιδευμένοι εντός ενός καταπιεστικού νεοφιλελεύθερου καθεστώτος.
Γι ’αυτό ανάγεται σε δυστύχημα ο αποκλεισμός των ποιητών και της ποίησης από το μεγάλο κοινό. Γιατί η τέχνη μας έχει, πολλές φορές, συμβάλει στο να επανεπινοήσουν οι άνθρωποι μια προσωπική ομιλία – μας έρχονται, για παράδειγμα, στον νου τα ρήγματα που προκάλεσαν στον κυρίαρχο μαοϊκό λόγο τα ποιήματα του Bei Dao, στην Κίνα. Γιατί, επιπλέον, η ποίηση αντιπροσωπεύει ένα κατεξοχήν «έξω», μια αυθεντική έκφανση του κόσμου αντίπαλη στην εικονική πραγματικότητα, μέσα στην οποία κινούμαστε, σήμερα, «ανίδεοι και χορτάτοι». Στην ποίηση, ποτέ δεν είμαστε χορτάτοι, επειδή πάντα δίνεται η υπόσχεση για το επόμενο ποίημα, χωρίς να είναι προκαθορισμένο πότε ακριβώς θα συμβεί, πότε το ποίημα θα φύγει από τη νοητική του τελειότητα για να λάβει ορισμένη, περατή μορφή, ώστε να αποτελεί παρελθόν και, συγχρόνως, μια ιστορία που εναπόκειται στις επόμενες, αλλά και στις προηγούμενες γενιές, για να μην «τερματίζει», εν τέλει, ποτέ.
♦ «Τα ποιήματα του 2022» παρουσιάζουν ο Παναγιώτης Βούζης και η Αντιγόνη Κατσαδήμα την Παρασκευή 22 Μαρτίου στις 7 μ.μ., στο βιβλιοπωλείο «επί λέξει», Ακαδημίας 32.
